De Tegenpartij

Koot en Bie blijken stemmentrekkers

28 september 1980

Als er satire kon worden bedreven op televisie, waren Kees van Kooten en Wim de Bie van de partij. Hun eigen Tegenpartij ging alleen de satire voorbij: feit en fictie liepen door elkaar heen in een politiek én tv-succes.

Jacobse en Van Es
Ze hadden geen makkelijke jeugd in de Schilderswijk in Den Haag. En nog steeds voelden Frederik Jacobse en Tedje van Es zich onbegrepen. Ze probeerden de eindjes aan elkaar te knopen door schimmige handeltjes op te zetten. Met hun ‘tuinadviseurderscentrum’ om de tuin winterklaar te maken, dat vol met scheurgras staat. Met hun sekswerkfirma Maison Prettyboy, ‘voor al uw dameswensen’. Of simpelweg door ‘kokine te dielen’. Het waren vrije jongens, een term bedacht door hun geestelijk vaders: Kees van Kooten en Wim de Bie.

Jacobse en Van Es waren hun favoriete typetjes, zouden de makers later verklaren. Kees van Kooten kroop in de huid van Jacobse, met het haar glad naar achteren, klein snorretje en bruine bontjas. Wim de Bie trok voor de minder snuggere Van Es een leren motorjack en een iets te strakke broek aan. Ze werden graag geziene gasten in het satirische VPRO-programma, eerst nog getiteld Op Hun Pik Getrapt, het seizoen later hernoemd naar Koot & Bie. In die laatste reeks gaf het Haagse duo steeds vaker af op de politiek. Met de Tweede Kamerverkiezingen in aantocht, besloten ze tot het oprichten van een nieuwe politieke partij: de Tegenpartij.

zondag 27 september 1980, 20.40 uur
Koot & Bie, Nederland 2 (VPRO)

De uitzending
Live vanuit de Studio De Haag presenteren erevoorzitter Jacobse en ordehoofd Van Es hun nieuwe politieke beweging. De Tegenpartij is een partij voor alle Nederlanders die niet meer tegen Nederland kunnen, stelt Jacobse. Ze willen opkomen voor de vrije jongens: hardwerkende Nederlanders die niet te beroerd zijn om 48 uur per dag hun handjes te laten wapperen. In het huidige systeem zitten ze gevangen en alle vrije jongens moeten vrij: stem daarom op de Tegenpartij. Ze trappen hun campagne af op de markt, door broodjes ossenworst uit te delen. Een echte vrije jongen moet immers zeker een kilo vlees per dag eten.

Aan de rand van het zwembad wordt de visie van de Tegenpartij verder uiteengezet. Het gaat namelijk de verkeerde kant op met Nederland. Alle leden van de Tweede Kamer zouden in een grote luxe touringcar spookrijdend op ons af komen denderen. Humor en ontspanning is ook belangrijk, stelt Jacobse, die daarna door Van Es in het zwembad wordt geduwd. “Wil je niet kopje onder gaan, dan moet men zich gauw aansluiten bij de Tegenpartij”, besluit Jacobse.

In de afleveringen die volgen wordt het verkiezingsprogramma uit de doeken gedaan. Zo willen ze minder uitgeven door minder uit te gaan geven en goedkopere producten te maken. De Amerikanen mogen hun kernkoppen in Nederland plaatsen: alleen het bewaken ervan zou al zo’n 300.000 banen creëren, goed voor de economie. Voor de problemen met buitenlanders heeft Van Es een nieuwe kaart van Nederland ontworpen met twintig nieuwe provincies. Alle Grieken worden op de Waddeneilanden, voortaan Grieksel genoemd, geplaatst. De Turken komen in Turkenburg, wat ooit de provincie Drenthe was, en de Surinamers in het zuiden, waar het net een paar graadjes warmer is. Voor Nederlanders wordt de Randstad omgedoopt tot Blankstad, waar buitenlanders alleen met een pasje kunnen komen. Nee, De Tegenpartij gaat geen enkel heet hangtaboe uit de weg.

Satire wordt werkelijkheid
De grenzen tussen de satire en de werkelijkheid begonnen in de loop van het seizoen steeds meer te vervagen. Het partijlied en ook de slogans (‘Geen gezeik, iedereen rijk’ en ‘Laat ze zelf eens een keer bezuinigen’) sloegen aan. De ene kijker zag het als satirisch vermaak, de andere kijker zag het als oprechte politieke oplossing. De Tegenpartij slaagde er zelfs in om daadwerkelijk in de Tweede Kamer op te duiken. In een van de afleveringen was het Jacobse en Van Es gelukt om vanuit Luxemburg commerciële televisie uit te zenden. In hun ‘vrije omroep’ genaamd Manjana werden reclamespots voor Haagse firma’s getoond. PvdA-Kamervoorzitter Dick Dolman stelde als zelfverklaard lid van de Tegenpartij vragen aan de minister: is het waar dat u de VPRO opheldering heeft gevraagd over de uitzending? En is het de bedoeling alle vrije jongens de nek om te draaien?

In de maanden voor de Tweede Kamerverkiezingen hingen er, naast de affiches van de daadwerkelijk ingeschreven partijen, ook posters van de Tegenpartij op de ruiten. Meer dan 400.000 affiches waren er verspreid door heel het land. Officiële peilingen waren er niet, maar als Jacobse en Van Es écht op de kieslijst hadden gestaan, waren ze ongetwijfeld verkozen. In Rotterdam besloten enkele vrije jongens zelf een eigen Tegenpartij op te richten en hun club te laten registreren bij de Kiesraad. Ze waren vóór werkkampen en tegen buitenlanders. Van Kooten en De Bie voelden zich genoodzaakt om zich hier openlijk van te distantiëren. Ook andere politieke partijen gingen met de satirische creatie aan de haal. De Nederlandse Volks-Unie, een rechts-extremistische partij, bedankte de types op de voorpagina van hun partijblad. Partijleider Hans Janmaat van de eveneens sterk populistische Centrumpartij nam enkele kreten en speerpunten van de Tegenpartij over in zijn eigen campagne.

Zo’n twee weken voor de verkiezingen bracht de uitzending van Koot en Bie heftig nieuws. Vanaf het Binnenhof werd verslag gedaan van een vermoedelijke staatsgreep. Al snel bleek dat het partijkopstukken Jacobse en Van Es waren die zich in de gebouwen van de Tweede Kamer hadden verschanst en het presidentschap en het ministerie van binnenlandse zaken hadden opgeëist. Het leidde uiteindelijk tot militair ingrijpen, waarbij het duo werd neergeschoten. Onderweg naar het ziekenhuis overleden ze.

Op de voorpagina berichtte Trouw op 11 mei 1981 over de mislukte staatsgreep. Een dag later volgde een hoofdredactioneel commentaar, omdat sommige lezers niet doorhadden dat het om een grap ging. Het vatte het succes van de Tegenpartij goed samen. Met het omleggen van hun meest geliefde karakters hoopten Van Kooten en De Bie de onbedoelde bijwerkingen van de partij te ontmantelen. De Tweede Kamerverkiezingen werden zonder de Tegenpartij gehouden, al werden er ironisch genoeg wel twee Kamerleden genaamd Jacobse (VVD) en Van Es (PSP) verkozen. Een jaar later dook het Haagse duo toch weer op: hun dood was in scène gezet. De typetjes zouden nog enkele jaren voortleven. De Tegenpartij was definitief begraven, al bleken de populistische partijpunten behoorlijk voorspellend te zijn.