Opsporing verzocht
Hulpmiddel of heksenjacht
14 oktober 1975
De televisie inzetten om misdaden op te lossen? De omroep wilde wel, maar politie en politiek vreesden dat de televisie als schandpaal zou dienen. Na jarenlange aansporing begon schoorvoetend de eerste tv-opsporing.
Een Avro-televisie ploeg zal volgende week vrijdag gastvrijheid genieten in het politiebureau te Enschede, teneinde mede te kunnen werken aan een aflevering van het (Duitse) televisieprogramma Aktenzeichen XY Ungelöst. Het is de bedoeling met behulp van tips van kijkers een tot nu toe onopgeloste misdaad verder te ontrafelen. (…) Het is een experimentele uitzending, zegt de Avro; van de resultaten valt natuurlijk niets te voorspellen.
Algemeen Dagblad, 11 juli 1969
We zullen na morgenavond, als Jaap van Meekren en zijn mannen de eerste keer Opsporing Verzocht op het scherm hebben gebracht, eens kijken wie er gelijk krijgen. Zij die een heksenjacht verwachten op de vermeende misdadigers of zij die beweren dat het zo’n vaart niet zal lopen, omdat een Nederlander in tegenstelling tot een Duitser het niet zo heeft op orde en wet en al eeuwenlang van nature wat neigt naar horen, zien en zwijgen.
De Telegraaf, 13 oktober 1975
Tv-kijker op jacht
Geen enkel tv-programma heeft zo’n misdadig lange aanloop gekend als Opsporing Verzocht. Al in 1958 ontstond voorzichtig het idee om televisie als medium in te zetten om misdaden op te lossen. Kijkers die een tip hadden, konden de politie vervolgens bellen of schrijven. Het idee werd pas concreet toen zo’n tien jaar later in West-Duitsland een opsporingsprogramma een succes bleek: Aktenzeichen XY… ungelöst. In samenwerking met de politie en justitie werden opsporingsberichten gedeeld. De misdaden werden zelfs nagespeeld. Naar elke uitzending keken zo’n dertig miljoen Duitsers, om ‘op jacht te gaan naar de moordenaar’.
Dankzij Aktenzeichen XY… ungelöst werd de helft van alle uitgezonden misdaden opgelost, een verdubbeling ten opzichte van voordat de kijker meehielp. Maar het meespeuren leidde ook regelmatig tot een heksenjacht. Wie enigszins op de verdachte leek, wérd de verdachte. Door het uitloven van beloningen voor tips werd ‘boeven vangen’ voor sommigen zelfs een hobby. Het leidde eens tot een zelfmoord nadat een man door zijn buren was opgejaagd en aangegeven. In Nederland bestond bij de politie en justitie daarom grote twijfel of zo’n misdaadshow wel gepast zou zijn.
In 1969 kreeg de AVRO toch toestemming om eenmalig een opsporingsprogramma te maken. Dat gebeurde in nauwe samenwerking met de Duitse collega’s. Onder de naam Dossier XY werden vanuit het politiebureau in Enschede misdaden getoond aan de kijker. Het waren echter alleen zaken uit Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk. Desondanks kreeg de politie zeventig tips binnen. De AVRO was enthousiast, maar de politie wilde er niet mee verder. Vanuit de politiek werd een werkgroep ‘opsporingsberichtgeving per televisie’ opgericht om onderzoek te doen. Dat liet jaren op zich wachten. Pas in 1975 kreeg de AVRO toestemming om ditmaal een volledig Nederlands opsporingsprogramma te maken. In tegenstelling tot de oosterburen werden er geen misdaden nagespeeld: het moet zakelijk en sober, om elke vorm van vermaak te vermijden.
dinsdag 14 oktober 1975, 20.30 uur
Opsporing verzocht, Nederland 1 (AVRO)
Aantal kijkers: 3,5 miljoen
De uitzending
Het politiebureau in Den Haag is omgebouwd tot studio. Presentatoren Jaap van Meekren en Will Simon zijn omringd door rechercheurs en agenten achter de telefoons. Er worden foto’s en kledingstukken getoond, maar vooral wordt een rits aan feiten opgesomd om te kijker bij te praten. In de uitzending worden verschillende zaken behandeld: de verdwijning van een zeventienjarig meisje uit Limburg van wie alleen de brommer en de bovenkleding zijn teruggevonden, de moord op een gezinsverzorgster in Tilburg en bejaarde mevrouw die in haar woning in Den Haag van haar juwelen en het leven wordt beroofd.
De telefoonnummers die tijdens de uitzending in beeld verschijnen, worden volop gebeld. Om half elf ’s avonds, een uur na de uitzending, brengt de AVRO een verslag met reacties van de kijkers. Er zijn al zeshonderd tips binnengekomen. Vooral kijkers uit Limburg denken de politie te kunnen helpen met het onderzoek. Enkele rechercheurs trekken nog diezelfde nacht eropuit om de tips te verifiëren.
“De integriteit van de makers mag je niet zomaar in twijfel trekken, de gedrevenheid om met dit programma te komen en tóch op een spannende uitzending gerichte vorm liepen niet volledig daarmee in de pas. (…) Het spelelement van een vossenjacht viel niet te ontkennen en wat mij betreft zijn de twijfels over ‘Opsporing verzocht’ in deze vorm niet afgenomen, hoogstens groter geworden.”
Peter van Bueren in de Volkskrant, 15 oktober 1975
“Ik bedoel maar, een volksgericht zit in een klein hoekje, zeker naar aanleiding van programma’s als ‘Opsporing Verzocht’. Ik ben dan ook bepaald genen voorstander van dit programma, maar aan de andere kant verlies ik het eventuele nut ervan niet uit het oog. (…) De presentatie, van beslissende betekenis voor dit programma, was bij Jaap van Meekren en Wil Simons in uitstekende handen. Als de stroom van tips dat nu ook maar is.”
Godert van Colmjon in Het Vrije Volk, 15 oktober 1975
Tips van kijkers
Na de eerste uitzending waren de makers enthousiast. Ook de politie was verheugd met de opvallend veel serieuze tips die binnenkwamen. Het leidde nog tot een grootschalige zoekactie in Limburg naar het vermiste meisje, maar zonder resultaat. De AVRO kreeg toestemming om een paar maanden later nog een aflevering te maken. Toch hielden veel mensen er gemengde gevoelens aan over. De moordzaken werden voor de een té sappig besproken, de ander stoorde zich aan de achtergrondmuziek die rechtstreeks uit een politieserie leek te komen. Dat ook familieleden aan het woord kwamen, zou te veel inspelen op de emoties. De goede intenties ten spijt: was Opsporing Verzocht toch niet gewoon een sensatiebelust showprogramma?
De grootste angst werd geen werkelijkheid, want een heksenjacht bleef uit. En dus volgde in maart 1976 nog een uitzending, volgens dezelfde formule. Dit keer laaide er meer kritiek op, onder meer vanuit de Tweede Kamer en justitiële kringen. Naast de angst voor sensatie en klopjachten, vond men het ook oneerlijk dat sommige zaken zo buitensporig veel aandacht kregen. Bovendien werd geen enkele zaak daadwerkelijk opgelost. Dat het veelal misdrijven waren die jaren geleden waren gepleegd, hielp ook niet. Een evaluatiecommissie concludeerde daarom dat Opsporing Verzocht van de buis moet, in ieder geval in deze vorm. Opsporingsberichten werden nog enkel sporadisch in het NOS Journaal getoond.
Pas zes jaar later werd er weer toestemming gegeven, dit keer voor een reeks van acht afleveringen Opsporing verzocht. De politie had erop aangedrongen, om meer in contact te komen met het publiek. Om de kans op succes te vergroten, werden ‘versere zaken’ behandeld. Bovendien werd er ook aangegeven hoe bepaalde misdrijven voorkomen hadden kunnen worden. Het nieuwe seizoen zorgde meteen voor een doorbraak: na driehonderd tips wist de politie een 18-jarige moordverdachte op te pakken. Met dit succes wist Opsporing verzocht zich decennialang te verzekeren van een vaste plek op de televisie.
Uit onderzoek van de Erasmus Universiteit is gebleken dat de kans op het oplossen van een zaak dankzij het programma is toegenomen, van 25 naar 40 procent. Naast het opsporen is het voor veel kijkers ook uitgegroeid tot een spannend televisieprogramma om naar te kijken. Dat gold zeker voor een stel uit Den Haag in 2023. De man zag zichzelf plots op het scherm in verband met een overval op een juwelier. De vrouw bracht hem direct daarna naar het politiebureau. Dat is pas echte liefde… voor gerechtigheid.
5x misdaad op televisie
1. Peter R. de Vries, misdaadverslaggever (1995)
Zijn werk als misdaadjournalist voor De Telegraaf bleek ook geschikt voor televisie. Peter R. de Vries beet zich vast in tal van zaken. Meer dan veertig uitzendingen besteedde hij aan de Puttense moordzaak, met vrijspraak tot gevolg. In 2008 scoorde hij torenhoge kijkcijfers met zijn reportage over de verdwijning van Natalee Holloway.
2. Baantjer (1995)
De detectiveromans van Appie Baantjer bleken perfect te zijn voor televisie. De Cock (met C-O-C-K) werd samen met zijn politiepartner Vledder jarenlang geconfronteerd met lijken, meestal gespeeld door bekende Nederlanders. De oplossing van de moordzaak kwam aan het einde van de aflevering in het café van Lowietje naar boven.
3. Heer Oliviers wereld (1997)
Meesteroplichter Ari Olivier mocht in 1997 voor Veronica een serie maken over de wereld die hij het beste kende: die van de misdaad. Het zou een elfdelige serie worden, maar al na drie afleveringen stopte Heer Oliviers wereld: de presentator was in Duitsland opgepakt voor handel in vals geld.
4. Undercover in Nederland (2005)
Het liefst ging Alberto Stegeman vermomd op boevenjacht voor SBS6, met een harde confrontatie op het einde. Soms had dat effect, met arrestaties tot gevolg. Soms ging-ie te ver, bijvoorbeeld door een nepbom te plaatsen bij een militaire basis om ‘de gaten in de beveiliging te testen’.
5. Kees van der Spek ontmaskert Spoorloos (2022)
Jarenlang was Kees van der Spek de rechterhand van Peter R. de Vries, maar in Oplichters Aangepakt pakte hij zaken zelf met beide handen aan. In 2022 zorgde hij er eigenhandig voor dat een ander tv-programma ten einde kwam: de makers van Spoorloos bleken door slordigheid en een frauduleuze tussenpersoon verschillende mismatches te hebben gemaakt.
Bekijk meer beeldbepalende momenten uit 75 jaar tv:
© 75 Jaar TV / Menno Woudt (2026) Alle beelden behoren tot de rechthebbenden