Achter het nieuws
De minister belt live in
23 februari 1987
Een grapje op de Duitse tv over de Iraanse leider leidde in Nederland tot een opmerkelijk tv-moment. De politiek had zich wel vaker met tv-programma’s bemoeid, maar nog nooit eerder gebeurde dat live in de uitzending: de minister trok al telefonisch aan de bel.
Rudi Carrell heeft voor een internationale rel gezorgd. In zijn satirische programma Rudi’s Tagesshow had Carrell zondagavond een item over de verjaardag van de Iraanse revolutionaire leider ayatollah Khomeini. Daarin werd de hoogbejaarde geestelijke leider getoond terwijl hij geschenken in ontvangst nam. Maar door een beeldmontage was Khomeini te zien terwijl hij zijn handen en ogen goedkeurend liet gaan over slipjes en bh’s.
Leeuwarder Courant, 17 februari 1987
Rudi Carrell heeft gisteren het Iraanse volk spijt betuigd voor zijn Westduitse televisieprogramma waarin hij de Iraanse leider Khomeini op de hak nam. (…) „Als mijn sketch over ayatollah Khomeini tot ergernis heeft geleid in Iran, betreur ik dat en ik zou mij bij het Iraanse volk daarvoor willen verontschuldigen”, aldus Carrell. In een montagefilm liet Carrell enkele vrouwen ondergoed gooien naar de ayatollah die deze cadeaus dankbaar in ontvangst nam. Duitsland lag dubbel, de ayatollahs namen strafmaatregelen.
Trouw, 19 februari 1987
Slipjes voor de ayatollah
Al jarenlang was Rudi’s Tagesshow een van de populairste programma’s op de West-Duitse televisie. En dat van een Nederlander! Rudi Carrell was de Nederlandse televisie allang ontgroeid en maakte furore bij de oosterburen met zijn satirische nieuwsprogramma. In de uitzending van 15 februari 1987 stond Carrell stil bij de achtste verjaardag van de Iraanse revolutie. Beelden van de hoogste leider van Iran, ayatollah Ruhollah Khomeini, waren door de redactie onder handen genomen. In plaats van geschenken, werd het fragment zo geknipt dat het leek alsof hij damesslipjes en beha’s toegeworpen kreeg. Het Duitse studiopubliek lachte zich suf.
De Iraanse autoriteiten konden er niet om lachen. Het bespotten van de leider was onverteerbaar. Iran zette twee Westduitse diplomaten uit, sloot de consulaten in het land en staakten de activiteiten van Iran Airlines op de luchthaven in Frankfurt. Rudi Carrell en zijn familie werden na de uitzending door een antiterreureenheid beveiligd. Er volgden officiële excuses. ‘Der Rudi’, zoals de presentator liefkozend werd genoemd, had voor de show de week erop extra veiligheidsmaatregelen genomen. Hij had hoofdinspecteur Derrick (gespeeld door Horst Tappert) ingeschakeld, om vooraf te controleren of de studio wel veilig was.
Terwijl de storm in West-Duitsland alweer was gaan liggen, kondigde het VARA-actualiteitenprogramma Achter het nieuws aan de ophef te gaan bespreken. Uiteraard zou het gewraakte fragment ook worden uitgezonden. Dat had Hans van den Broek, de minister van Buitenlandse Zaken, ook in de gids gelezen. Een paar minuten voor de uitzending belde hij naar Achter het nieuws. In eerste instantie werd de hoorn weer op de haak gegooid: de redactie dacht dat het een grappenmaker betrof. De tweede keer drong Hans van den Broek erop aan om met de eindredacteur te spreken. Dat was toevallig ook de presentator, Paul Witteman, die net aan de liveuitzending begonnen was.
maandag 23 februari 1987, 21.52 uur
Achter het nieuws, Nederland 1 (VARA)
De uitzending
“Op dit moment, één seconde geleden, of tien seconden geleden, belde op, onze minister van Buitenlandse Zaken, Hans van den Broek. Goedenavond mijnheer van den Broek.” Paul Witteman stelt meteen de vraag die de verwarde tv-kijker ongetwijfeld ook heeft: waarom belt u op? “Nou, omdat ik zelf duidelijk aanwijzingen heb gehad dat het herhalen van een dergelijke uitzending voor de Nederlandse televisie consequenties kan hebben voor Nederlanders in Teheran die ik, nou ja, zich niet graag zou zien voltrekken.” De minister legt zijn dilemma uit: hij wil zich geenszins bemoeien met wat er op de Nederlandse televisie wel of niet mag worden uitgezonden. Maar door de reacties na het tonen van het fragment in West-Duitsland vreest de minister voor de veiligheid en heeft daar ook aanwijzingen voor.
Om voor de kijker ook visueel duidelijk te maken dat Paul Witteman met de minister belt, pakt hij anderhalve minuut in het gesprek de hoorn en houdt deze tegen zijn hoofd. Witteman vraagt de minister of het niet merkwaardig is, dat in Nederland rekening moet worden gehouden met het gevoel voor humor in Iran. En wat de gevolgen kunnen zijn als ze het fragment wél tonen. De minister benadrukt nogmaals: “Meneer Witteman, u hoeft mij geen dienst te bewijzen. Het gaat hier ook om een kwestie van, ik geef u de informatie op basis waarvan u uw eigen verantwoordelijkheid neemt.”
De bal ligt bij Paul Witteman, die als presentator en eindredacteur ter plekke moet beslissen. Hij stelt voor om te beginnen het tweede onderwerp. Na ‘dag meneer Van den Broek’ legt Witteman de hoorn weer op de haak om het programma te vervolgen. De reportage over de satire wordt verderop in de uitzending alsnog uitgezonden, maar het bewuste fragment wordt niet getoond. De leegte van veertien seconden wordt opgevuld met het logo van de VARA.
“Ik denk niet dat het ooit eerder is gebeurd: een presentator die bij de aanvang van zijn programma wordt gebeld door een minister met de dringende vraag of het alle eventuele commotie wel waard is om uit te zenden wat hij heeft aangekondigd. (…) Witteman had gisteravond geen tijd om in alle rust een weloverwogen besluit te nemen. Daarmee heeft hij vooralsnog een rel voorkomen, maar ook een precedent geschapen.”
Henk van Gelder in NRC Handelsblad, 24 februari 1987
Collega’s van VARA’s Achter het Nieuws-eindredacteur Paul Witteman zeggen vrijwel unaniem respect te hebben voor de beslissing van Witteman het omstreden filmpje uit Rudi’s Tagesshow niet uit te zenden. (…) Hans Wijel, adjunct-eindredacteur van Veronica’s Nieuwslijn, spreekt van een “onmenselijke” druk van de minister. “In principe vind ik niet dat journalisten moeten zwichten voor druk van buitenaf. Maar ik zou de verantwoording van mensenlevens ook niet op mijn schouders willen nemen.”
Nieuwsblad van het Noorden, 25 februari 1987
Politieke druk
Er kwam geen nieuwe ophef in Iran, maar wél in Nederland. Niet over de grenzen van satire of het gevoel van humor van de ayatollahs, maar over de persvrijheid. Voorstanders van het vrije woord vonden dat de VARA gezwicht was voor de politieke druk en dat er simpelweg censuur had plaatsgevonden. Dat de minister op zijn beurt zijn oren had laten hangen naar de waarschuwingen uit Iran, zorgde in de politiek weer voor discussie. De angst bestond vooral dat het ingrijpen een precedent zou scheppen. Als de paus met dreigementen zou komen na een grap, zou de minister dan weer inbellen? Of als Desi Bouterse geen gevoel voor humor had?
“Als een minister een minuut voor een uitzending belt, dan heeft hij wel wat te vertellen”, blikte Witteman jaren later op tv terug bij De Wereld Draait Door. Hij wilde mogelijke ernstige consequenties niet voor zijn rekening nemen: dat was de onderbroekenhumor niet waard. De meeste politici en journalisten steunden zijn keuze, die hij in enkele minuten tijd met de redactie moest nemen. Het zou de eerste en enige keer blijven dan een bewindspersoon live in een uitzending om ingrijpen vroeg.
4x politieke bemoeienis
1. Toestemming voor voorlichtingsfilm (1960)
De VARA was voornemens om de voorlichtingsfilm Kringloop uit te zenden. Hoogst ongebruikelijk had de omroep vooraf aan de staatssecretaris toestemming gevraagd, om ophef te voorkomen. Maar de ophef kwam alsnog: de film was veel te ‘intiem’ en te ‘diepgaand’ voor in de huiskamer of in het café, oordeelden kijkers en politici.
2. Heintje (1968)
Kindsterretje Heintje was een grote sensatie, mede dankzij zijn zoetsappige hit Mama. Toch was hij relatief weinig op de Nederlandse televisie te zien vanwege de regels rondom kinderarbeid. De Boerenpartij stelde de minister vragen om voor Heintje een uitzondering te maken, maar die weigerde dat.
3. Death of a Princess (1980)
De docu-drama Death of a Princess, over de executie van een Saoedische prinses, had na uitzending op het Britse ITV al voor flinke opschudding gezorgd. Het zorgde voor een diplomatieke rel tussen Saoedi-Arabië en het Verenigd Koninkrijk. Kamerleden vroegen zich daarom hardop af of de NOS de film enkele dagen later wel moest uitzenden, onder meer door de afhankelijkheid van de olieproductie daar. De NOS zond de film gewoon uit en de olie bleef stromen.
4. Het Zandkasteel (2009)
In het kinderprogramma Het Zandkasteel bij Z@ppelin werd een aflevering gewijd aan het Suikerfeest. ‘Moslimpropaganda’, oordeelde PVV-Kamerlid Martin Bosma, die ziedend naar de kindertelevisie had gekeken. Hij stelde Kamervragen en vroeg de ministers eveneens of ze konden uitsluiten dat ‘er binnenkort ook peuteruitzendingen via de staatsomroep te zien zijn waarin bijvoorbeeld bij de Smurfen Grote Smurf de sharia invoert en Smurfin vervolgens stokslagen krijgt.’
Bekijk meer beeldbepalende momenten uit 75 jaar tv:
© 75 Jaar TV / Menno Woudt (2026) Alle beelden behoren tot de rechthebbenden