De Exota-affaire

Exploderende flessen, ontplofte ruzie

8 januari 1971

Met een groot bereik bleek de televisie zeer geschikt om problemen aan te kaak te stellen. De Ombudsman waarschuwde de kijker voor exploderende flessen, maar de zaak ontplofte in zijn gezicht: zelfs de VARA dreigde op de fles te gaan.

De ‘Robin Hood van Bussum’
In Zweden was een ‘Ombudsman’ al eeuwenlang een begrip. Het was iemand die burgers in nood kon helpen, als zij er met de officiële instanties niet uitkwamen. Of erger: als zij juist met de overheid zélf overhoop lagen. Nog voor de politiek zelf een Ombudsman aan zou stellen, bracht de VARA er één op televisie, en wel in de persoon van Marcel van Dam. Als de ‘Robin Hood van Bussum’ wilde hij verder gaan dan het enkel aankaarten van problemen: hij wilde ze ook oplossen, met behulp van de kijker.

Onder de titel Velen met mij: behandeling van problemen van kijkers behandelde de Ombudsman vanaf november 1969 de eerste zaken. Bijvoorbeeld over het uitblijven van een verblijfsvergunning of jarenlang getouwtrek met de gemeente over een bouwplan. Niet per se amusant, maar wel nuttige televisie, luidden de eerste reacties. In een mum van tijd bracht de Ombudsman actie en reactie teweeg. Na een gesprek met een kolenboer, die door de toename van aardgas zijn werk in gevaar zag komen, trok daags na de uitzending honderd vrachtwagens met medegedupeerden richting het VARA-gebouw. In januari 1971 berichtte Marcel van Dam over de ontdekking dat honderdduizend mindervaliden een te lage WAO-uitkering ontvingen. Toch zou de Ombudsman na deze uitzending zélf onderwerp van een misstand worden.

vrijdag 8 januari 1971, 21.10 uur
De Ombudsman, Nederland 1 (VARA)
Aantal kijkers: circa 3,5 miljoen

De uitzending
De naam van het VARA-programma was inmiddels gewijzigd naar het pakkendere De Ombudsman. In twee eerdere uitzendingen had hij al gesproken over het gevaar van frisdranklessen. Deze zouden kunnen ontploffen. Het had een jongetje van één jaar zelfs al zijn oog gekost. In eerste instantie werd de naam van de frisdrankfabrikant nog weggepiept, maar in een oproep aan andere slachtoffers om zich te melden, valt de naam Exota voor het eerst.

Er komen ruim driehonderd brieven binnen. In de uitzending van 8 januari 1971 worden deze voorgelezen. Om het gevaar in beeld te brengen, is een filmpje gemaakt van een exploderende fles. “Intussen zou ik u willen aanraden een beetje voorzichtig met die frisdrankflessen om te springen. En denkt u er vooral om: het is geen kinderspeelgoed”, eindigt de Ombudsman het item.

Explosieve strijd
De eerste successen waren voor De Ombudsman. Na de uitzending vervingen veel frisdrankfabrikanten hun dunne glazen flessen voor dikkere varianten. Bovendien kreeg de familie van het jongetje 25.000 gulden schadevergoeding. Bij Exota waren ze echter van woede ontploft. Ondanks dat de uitzending over meerdere frisdrankflessen ging en de exploderende fles een willekeurige sherryfles was, straalde het negatief af op het bedrijf. Ze klaagden de VARA en Marcel van Dam aan. Met succes: de rechter oordeelde dat de uitzending onzorgvuldig was. De Ombudsman werd verplicht in de uitzending erop een rectificatie voor te lezen. Terwijl Marcel van Dam tien minuten lang de wollige tekst van papier oplas, stond onder in het beeld: ‘Voorlezing vonnis op bevel van de rechter’.

Het bleek pas het begin van een juridische strijd die decennia zou duren. De omzet van Exota was in korte tijd al meer dan gehalveerd. De nieuwe eigenaar van het bedrijf gaf daar niet de nieuwe concurrenten als Coca Cola en 7Up de schuld van, maar legde deze volledig bij de VARA. Het bedrijf eiste een schadevergoeding, maar deze werd in 1973 door de rechter afgewezen. De kous leek hiermee af. Marcel van Dam was inmiddels Ombudsman af en ging vanuit Den Haag problemen oplossen als staatssecretaris en minister. Maar in 1986, op het moment dat Van Dam net voorzitter van de VARA was geworden, spande Exota een nieuwe rechtszaak aan. Dit keer met een nieuwe troef: advocaat Boudewijn van Maarschalkerwaart. 

In 1990 oordeelde de rechter dat de VARA deels onrechtmatig had gehandeld. Het zou te veel nadruk hebben gelegd op de rol van Exota. Een onderzoek naar de hoogte van de schadevergoeding werd gestart. Dat gebeurde niet in stilte. Zo kwam in het nieuws dat er beslag zou zijn gelegd op de gebouwen van de VARA en op het huis van Marcel van Dam zelf, maar de rechter veegde dit binnen een paar dagen van tafel. Advocaat Maarschalkerwaart liet in de media bovendien weten ontdekt te hebben dat de beelden van de exploderende fles waren gemaakt door een kogel hierop af te schieten. De VARA verdedigde zich door te zeggen dat nooit was ontkend dat dit geënsceneerd was. Jaren erna kwam de advocaat met nóg een ontdekking. De broer van Marcel van Dam zou de oprichter en directeur zijn geweest van een concurrerend frisdrankmerk. Dat de broer in die tijd al was overleden, werd niet benoemd.

Zes jaar na het oordeel werd de hoogte van de schadevergoeding bepaald: 2,2 miljoen gulden. Daar kwam door het jarenlange procederen nog eens dik 5 miljoen gulden aan rente bovenop. Nog los van het gigantische bedrag, heerste er bij de VARA vooral teleurstelling over het vertekende beeld dat in de loop der jaren is ontstaan: alsof de Ombudsman bewust een frisdrankmerk had geflest. De onzorgvuldigheid over de zaak zorgde in 2005 nog voor een juridisch staartje. Een schrijver had in zijn boek kort de Exota-affaire beschreven, maar op basis van onjuiste informatie. Dit keer spande de VARA een rechtszaak aan. De advocaat die de schrijver in de arm nam? Meneer Maarschalkerwaart. Het leidde uiteindelijk tot een schikking, waarbij alle boeken uit de handel werden genomen.