Karbonkel in Ik Mik Loreland
Nachtmerries in groep 3 door de tv
6 september 1994
Tonnen waren er uitgetrokken om niet alleen een leerzaam, maar ook een avontuurlijk educatief tv-programma te maken. Toch onthielden de jeugdige kijkers maar één ding: de eenogige Karbonkel, die de poppen aan het dansen bracht.
“Het is vooral moeilijk een balans te vinden in het evenwicht tussen educatie en drama, dat Mik Loreland ook is. Het blijft iedere aflevering zoeken en aftasten, omdat je probeert te voorkomen dat je als resultaat een illustratief behang overhoudt waar een kind geen wijs uit kan worden.” Ze is niet bang dat de serie te eng zal zijn voor de doelgroep van zesjarige kinderen.
Eindredacteur Ineke Frederiks in Trouw, 8 juli 1994
De woorden van het leesplankje werden er ooit net zo grondig in gestampt als later de Duitse voorzetsels die de derde naamval hebben. (…) In Nederland wordt iedere lesmethode in het kader van onderwijsvernieuwing om zeep geholpen. De Nederlandse Onderwijs Televisie presenteerde deze week ‘Ik, Mik Loreland’. Het is de nieuwste manier om met de televisie voor de klas kinderen te leren lezen. Jet is getransformeerd in het meisje Mik, dat met een laptop-computer in haar backpack door Loreland, Kratermaan en Huiverhuizen reist.
Trouw, 16 juli 1994
Spannend avontuur
Leerzaam, maar wel een beetje saai. Zo werden de educatieve uitzendingen van de Nederlandse Onderwijs Televisie (NOT) vaak bestempeld. Daar moest verandering in komen. Voor een nieuw programma ter ondersteuning van het aanvankelijk lezen en spellen werd een vleugje drama toegevoegd. Trots kondigden de makers Ik Mik Loreland aan: taalonderwijs verpakt in een spannend avontuur. De afleveringen zouden aansluiten bij de veelgebruikte Veilig-Leren-Lezen-methode, waarmee de oudste kleuters de taal leren. In elke aflevering kwamen twee van de zogenoemde ‘kernwoorden’ voorbij.
Het Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur had zeshonderdduizend gulden bijdragen om te serie te ontwikkelen. Door het spannend te maken, zou Ik Mik Loreland ook aantrekkelijk zijn voor oudere kinderen met een lees- en taalachterstand. Dankzij de financiële bijdrage kon in Loreland gebruik worden gemaakt van de laatste technologische hoogstandjes: hoofdpersoon Mik had zelfs een ‘laptop computer’ om de woorden in op te schrijven. Enkele proefvertoningen van deze spannende en moderne serie werden goed ontvangen. Leerlingen zouden er meer door gaan lezen. Of kwam dat, omdat ze ’s avonds geen oog meer dicht deden?
dinsdag 6 september 1994, 10.00 uur
Ik mik Loreland, Nederland 1 (NOT)
De uitzending
“Er was eens, heel ver hier vandaan, een land dat Loria heette”, spreekt de vertelster. Het gekke Loriavolkje was helemaal leesgek, lettergek en knettergek op letters, woorden en zinnen. De inwoners zingen er vrolijk over. De lettergekste van allemaal is Mik, die dolgraag eigen verhalen schrijft, het liefst over de m-aa-n. Buiten het dorp, in een donkere duistere hoek, woont de enige in Loreland die niet kan lezen en schrijven. Het is de analfabete Karbonkel, een knorrige eenoog. Zijn droom is om ook een verhaal te schrijven, over de tijd dat er nog meer Karbonkels waren.
Het komt Mik ter ore en onverschrokken gaat ze bij Karbonkel op visite. Die raakt gefrustreerd door de betweterige lettergek, vooral als ze benadrukt dat je voor leren lezen en schrijven ‘geduld’ moet hebben. “Je denkt zeker dat ik dom ben!”, briest het monster. Met zijn reuzenpotlood in zijn knuist dreigt hij alle letters in Loreland te laten verdwijnen. “Dan kan niemand meer lezen en schrijven!” Donkere wolken pakken zich samen boven het dorp en de letters waaien om de oren. Gillende en rennende inwoners zoeken dekking terwijl het gebulder van Karbonkel in de verte klinkt. Voor het oog van de getraumatiseerde inwoners laat het monster zien dat hij wel goed kan toveren: hij verandert in een eenogige v-i-s met scherpe tandjes. Alle taal is verdwenen, behalve het woordje ‘ik’. Aan Mik om op jacht te gaan naar letters en woorden.
De dochter van José wordt ’s nachts wel eens huilend wakker. Ze zit in groep drie, leert lezen en maakt via ‘maan-roos-vis’ kennis met het eenogige gedrocht Karbonkel, dat een rol speelt in de bijbehorende schooltelevisieserie ‘Ik Mik Loreland’. De leerkracht van haar dochtertje is te spreken over leesmethode en televisieserie, maar José is bezorgd: ,,Als kinderen nachtmerries krijgen, kan dit toch geen goede leermethode zijn?”
Trouw, 19 januari 2000
Natuurlijk heeft elk verhaal een slechterik nodig. ‘Maar bij Karbonkel zijn de makers een beetje te ver gegaan.’ (…) Walter Goverde, de regisseur van de eerste dertien afleveringen van Ik Mik Loreland, beaamt dat. ‘Ik probeerde het educatieve aspect van de serie een beetje te omzeilen. We wilden het vooral zo spannend en mooi mogelijk maken.’ Maar dat zoveel kinderen er slapeloze nachten van kregen, was natuurlijk nooit de bedoeling.
de Volkskrant, 19 juni 2015
Bezorgde ouders en leerkrachten
Huilende kinderen. Broekplassen. Nachtmerries. De balans tussen educatie en drama bleek na de eerste uitzendingen voor sommige kijkertjes behoorlijk uit evenwicht. Het uiterlijk van Karbonkel, zijn stem en de dreigende muziek eronder zorgden voor angstige momenten in de klas. Omdat zesjarigen nog geen ingezonden brieven konden sturen – ze waren immers nog aan het leren lezen en schrijven – waren het vooral bezorgde volwassenen die van zich laten horen. Op online fora vroegen ouders om tips. Leerkrachten belden naar de NOT. De makers namen de klachten serieus en beloofden verbetering, ook al stonden er al twintig afleveringen op band. Toen de reeks op herhaling ging, werd de muziek aangepast. Voor de laatste afleveringen in het tweede seizoen kreeg Karbonkel een metamorfose. In plaats van een eenogige pop werd het een geschminkt mens, met een gezicht dat verdacht veel op dat van Willibrord Frequin leek.
Regisseur Walter Goverde erkende jaren later in de Volkskrant dat het iets té spannend was. “Ik probeerde het educatieve aspect van de serie een beetje te omzeilen. We wilden het vooral zo spannend en mooi mogelijk maken.” Om de angsten weg te nemen, stuurde de NOT verschillende poppen van Karbonkel langs scholen in Nederland. Zo konden de leerlingen aan het monster ‘wennen’. Uiteindelijk wilde Karbonkel namelijk ook, net als de kinderen, leren lezen en schrijven.
Jarenlang werd de serie onder schooltijd op televisie herhaald, met een hele generatie vol Karbonkelangst tot gevolg. Die kwamen jaren na de laatste uitzendingen naar buiten door over hun trauma te praten. In 2015 verscheen de documentairereeks Het monster van groep 3, waarin met de makers en hoofdrolspelers werd teruggeblikt op de impact van de serie. Er werd zelfs nog een mockumentary gemaakt, getild Karbonkel: The Ugly Truth. Hierin bleek dat een leerling zich jarenlang in de bezemkast van zijn school had verstopt uit angst. Ook Karbonkel kwam aan het woord: die bleek na de serie aan lager wal te zijn geraakt.
4x leren op tv
1. De verrekijker (1956)
De officieuze voorloper van Het Jeugdjournaal gaf jeugdige tv-kijkers ‘een blik buiten de landsgrenzen’. Korte reportages van het Children’s International Newsreel werden door de NTS voorzien van een Nederlandse voice-over in De verrekijker.
2. Eerste hulp in en om het huis (1965)
De educatieve omroep Teleac (kort voor Televisie Academie) greep het medium televisie aan om de volwassen kijkers wijzer te maken. Voor de eerste EHBO-cursus kon ook papieren huiswerk worden besteld. Moderne elektronica, klussen in huis, onderhoud van de fiets: alles kon men dankzij de televisie van Teleac leren.
3. Sesamstraat (1976)
De Nederlandse versie van Sesame Street zou eigenlijk Sesamplein gaan heten, maar werd uiteindelijk toch omgedoopt tot Sesamstraat. Hier woonden types zoals meneer Aart en neef Rik vredig samen naast muppets als Pino, Tommie en Iniminie, dagelijks druk in de weer met letters en cijfers. Meermaals werd gedreigd Sesamstraat open te breken, wat in 2019 ook gebeurde.
4. Het Klokhuis (1988)
Met de komst van het derde publieke net in 1988 was er ook meer ruimte voor een jeugdprogramma. Dat werd het educatieve Het Klokhuis, waarin onder meer Monique Hagen, Jeroen Kramer, Yvon Jaspers en Dolores Leeuwin op onderzoek gingen. De reportages werden afgewisseld met sketches en liedjes over het onderwerp.
Bekijk meer beeldbepalende momenten uit 75 jaar tv:
© 75 Jaar TV / Menno Woudt (2026) Alle beelden behoren tot de rechthebbenden