Scheermes bij de VPRO
Surprise surprise blijkt gruwelijke verrassing
20 november 1969
Met steeds meer zendtijd zijn er steeds meer tv-programma’s, waarvan niet iedereen wist wat ze hiervan konden verwachten. Zo werd in Surprise Surprise een horrorfilm aangesneden, wat men liever niet onder ogen zag.
Eindexamenproductie
Met meer zendtijd en een tweede publieke net om te vullen was meer opvulling nodig. De eigen producties van de omroepen en de Eurovisie-uitzendingen waren al lang niet meer voldoende. Daarom werden er volop tv-producties uit het buitenland aangekocht. Vooral Amerikaanse en Britse dramaseries en amusementshows bleken ook in de smaak te vallen bij de Nederlandse tv-kijker. De AVRO boekte succes met de soap Peyton Place, de VARA zond Coronation Street uit en de KRO hernoemde de Britse serie The Avengers tot De Wrekers.
Naast al het buitenlandse aanbod kregen ook jonge Nederlandse televisiemakers een kans. Hun korte films werden ook op televisie uitgezonden. Dat deed de VPRO in het programma Surprise Surprise. Een verrassing werd het zeker. Surprise Surprise betrof een eindexamenproductie van studenten van de Nederlandse Filmacademie. Wáár deze film over ging, bleek pas bij de uitzending zelf.
donderdag 20 november 1969, 19.25 uur
Surprise Surprise, Nederland 1 (VPRO)
De uitzending
Het thema van de korte film Surprise Surprise is schokeffecten in films. Een van de scènes is afkomstig uit een vooroorlogse Franse horrorfilm, Un chien andalou. Een jongedame zit ontspannen in een stoel terwijl haar man binnenkomt. Hij strijkt haar liefkozend door het haar. Plots trekt hij een scheermes tevoorschijn en snijdt de vrouw door haar oog. Een close-up laat het verminkte vrouwenoog zien. Terwijl de volgende scène zich alweer aandient, staat het opengesneden oog op het netvlies van menig tv-kijker gebrand.
Ouden van dagen hebben me gebeld, en gezegd: ik ben er door van m’n stokje gegaan. Chirurgen, die vertelden er kotsmisselijk van te zijn geworden. Ouders van kinderen, met epilepsie, die prompt een toeval kregen en hartpatiëntjes die ‘een aanval kregen’. Zo reageren volgens mevrouw Lia van de Broek uit Amstelveen mensen uit het hele land op haar oproep tot protest tegen het VPRO-programma Surprise surprise.
Trouw, 24 november 1969
De regeringscommissaris voor de omroep heeft het bestuur van de VPRO meegedeeld, dat met de televisie-uitzending, waarin een oog werd opengesneden, ‘de grens van het toelaatbare is overschreden.’ (…) De minister vindt dat een onderzoek naar het effect van t.v.-uitzendingen waarin geweldpleging een grote rol speelt, zeer belangrijk is.
De Telegraaf, 12 december 1969
Kijkwijzer te laat
Eén van de kijkers van Surprise Surprise was Lia van de Broek uit Amstelveen. Ze zat samen met haar man en twee dochters van zeven en negen jaar voor de televisie. Ze hadden een half uur ervoor nog naar De Fabeltjeskrant gekeken en de beeldbuis mocht tot acht uur aan blijven. Ze dachten dat Surprise Surprise iets met Sinterklaas te maken zou hebben. Het scheermes zorgde voor twee gillende kinderen. Haar man draaide meteen de knop van de tv om terwijl zij haar dochters probeerde te kalmeren. Ze konden hun ogen niet geloven.
Mevrouw Van de Broek belde De Telegraaf en op zaterdag verscheen een groot artikel. ‘Gruwelen na Fabeltjeskrant’, kopte de krant. Van de Broek was zo woest op VPRO, dat ze een handtekeningenactie aankondigde. Andere bezorgde ouders mochten haar contacteren: onderaan het artikel stonden haar adres en telefoonnummer vermeld. In hetzelfde artikel reageerde de VPRO laconiek op de woeste moeder. De scene was een ‘essentieel onderdeel van de film’ en bovendien bracht de VPRO geen kinderprogramma’s meer.
In drie weken tijd verzamelde Van de Broek ruim 3600 handtekeningen. De VPRO was ondertussen teruggekomen op hun eerste reactie en trok het boetekleed aan. Ze had zich onvoldoende gerealiseerd wat voor impact de film op een groter publiek zou hebben, zeker gezien het vroege uitzendtijdstip. Ook vanuit de politiek kreeg de omroep een standje. Beloofd werd om in het vervolg de kijker vooraf te waarschuwen. Pas zo’n dertig jaar later zou er in Nederland een kijkwijzer worden ontwikkeld. Voor de familie Van de Broek kwam die helaas te laat: zij zaten met een levenslang tv-trauma opgescheept.
5x handtekeningenacties
1. Ja zuster, nee zuster (1968)
Een 10-jarig meisje en een 11-jarig jongetje uit Delft waren zo teleurgesteld dat Ja zuster, nee zuster zou stoppen, dat ze in de stad handtekeningen gingen ophalen. De actie eindigde toen de moeder van het meisje het tweetal in de kroeg aantrof en mee naar huis nam.
2. Peyton Place (1970)
De Amerikaanse soap Peyton Place kon twee keer rekenen op steun van de fans: eerst om meer afleveringen op het scherm te krijgen, drie jaar later om het stoppen van Peyton Place door de AVRO tegen te gaan – tevergeefs. Het was actrice Tilly Perin Bouwmeester die de acties op touw had gezet.
3. Coronation Street (1974)
Nog een soap die dankzij optreden van de kijkers meermaals behoed werd voor een vroegtijdig einde. In 1974 besloot de VARA er toch mee te stoppen, tot grote onvrede van de kijkers. Zij stuurden boze brieven naar de VARA-gids, sommigen dreigden zelfs te emigreren naar landen waar de soap nog wel werd uitgezonden.
4. Red de NOS (1984)
Het waren geen doorsnee tv-kijkers die handtekeningen verzamelden om zendtijd voor de NOS te behouden, maar hooggeplaatste politici. Zij waren fel tegen het voorgenomen plan om de zendtijd van de NOS te halveren – en met succes.
5. Te Land, Ter Zee en in de Lucht (2019)
Tussen 1973 en 2011 was Te Land, Ter Zee en in de Lucht een grote hit, dankzij de zelfgebouwde wagentjes die vol enthousiasme in de berm of in het water belandden. Bij een reünie van oud-deelnemers in 2019 werd door programma-icoon Johan Vlemmix een petitie gestart om het programma nieuw leven in te blazen. Dat gebeurde jaren later even bij RTL4, alleen zonder Vlemmix.
Bekijk meer beeldbepalende momenten uit 75 jaar tv:
© 75 Jaar TV / Menno Woudt (2026) Alle beelden behoren tot de rechthebbenden