Submission in Zomergasten

Korte film met grote gevolgen

29 augustus 2004

Het waren nog geen tien minuten in een drie uur durend programma. Toch zou de film Submission, die politica Ayaan Hirsi Ali in Zomergasten liet zien, lange tijd verstrekkende gevolgen hebben.

Zomerse opvulling
Het was in 1988 begonnen als een opvullertje voor de zomer: dik drie uur lang één gast op televisie interviewen. In VPRO’s Zomergasten draaide het niet om de presentator, zo cijferde interviewer Peter van Ingen zichzelf destijds weg, maar om de gast. Schrijvers, kunstenaars en opiniemakers mochten hun eigen ideale televisieavond samenstellen, waarbij de fragmenten uit Britse komedies of obscure arthousefilms veelal het karakter van de geïnterviewde toonden. Het liefst waren het beelden uit het eigen VPRO-archief, dat scheelde weer in de kosten. Dat er in tegenstelling tot menig praatprogramma hier af en toe een stilte viel, bleek de kracht van het programma. Zomergasten groeide uit tot een jaarlijkse traditie, waarin na het vertrek van Peter van Ingen niet alleen de vraag was wie de gasten zouden worden, maar ook wie de interviews zou doen.

In het zeventiende seizoen mocht schrijver Joost Zwagerman voor de tweede keer op rij Zomergasten presenteren. Onder meer cabaretier Theo Maassen en bioloog Tijs Goldschmidt waren al langsgekomen. Waar het programma drie jaar eerder nog gemiddeld 800.000 kijkers trok, waren dat er dit seizoen gemiddeld minder dan een half miljoen. Tv-recensenten vroegen zich af of het niet tijd was afscheid te nemen van de traditie. Het was de schuld van de Olympische Spelen, verklaarde Zwagerman in de media. Bovendien zou de meest spraakmakende gast nog komen. Gelijktijdig met de afsluiting van de Olympische Spelen, was politica Ayaan Hirsi Ali te gast in de slotceremonie van Zomergasten.

Hirsi Ali was een jaar eerder met voorkeursstemmen voor de VVD in de Tweede Kamer gekomen. Geboren in Somalië was ze als moslim opgegroeid, maar ontwikkelde zich in Nederland als groot tegenstander van de islam. In Zomergasten zou ze onder meer fragmenten van Somalische televisie uit haar jeugd laten zien. Ook Flodder en graatmagere modellen van Fashion TV zouden de revue passeren, luidde de aankondiging. Een dag voor de uitzending bleek dat Hirsi Ali nóg een fragment had aangevraagd, afkomstig uit een korte film die ze in het geheim samen met cineast Theo van Gogh de maand ervoor had gemaakt. Submission, ‘overgave aan Allah’, was een aanklacht tegen koranteksten die geweld tegen vrouwen goedkeuren. NRC Handelsblad schreef over deze ‘nieuwe provocatie’ en ook Hirsi Ali zelf voorzag al dat de islamkritische film voor ophef zou leiden. ‘De hele moslimwereld zal over me heenvallen’.

zondag 29 augustus 2004, 21.10 uur
Zomergasten, Nederland 3 (VPRO)
Aantal kijkers: 750.000

De uitzending
Haar jeugd, haar deels verzonnen vluchtverhaal, haar werk als tolk, haar strijd tegen vrouwenbesnijdenis en andere vormen van vrouwenonderdrukking komen in de ideale avond van Hirsi Ali langs. Het volgende fragment dat klaarstaat is Submission. “Eerder deze avond hadden we het al over een profiel van jou in NRC Handelsblad van gisteren, een genuanceerd profiel”, spreekt Zwagerman. “Maar op de voorkant van de krant stond: ’Nieuwe provocatie van Ayaan Hirsi Ali’. Wat dacht je toen je dat las?” Het is volgens Hirsi Ali geenszins als provocatie bedoeld. “Als je tot een discussie wil leiden, als je mensen wilt prikkelen tot nadenken, dan moet je juist dingen doen die hen voor dilemma’s plaatsen. En niet door middel van geweld of iets anders maar door middel van woord en beeld, doe ik dat”, aldus de politica. De film was gericht op vrouwen, slimme moslimvrouwen, over de hele wereld. “Daarom heb ik het in het Engels gedaan”, vertelt Hirsi Ali. Niet alleen de inhoud, ook de vorm is gedurfd, stelt Zwagerman verwijzend naar het naakte lichaam dat te zien zal zijn. “Blasfemisch?”, roept de presentator meerdere male uit. Dat mag de kijker zelf bepalen. 

Onder oosterse fluitmuziek begint een gesluierde vrouw aan haar gebed. De stem van Hirsi Ali spreekt het openingsgebed uit de koran in het Arabisch uit. Dan vervolgt ze in het Engels. “Oh Allah, terwijl ik hier gewond lig, m’n geest gebroken, hoor ik in m’n hoofd de stem van de rechter die me schuldig bevindt.” De camera glijdt langs koranteksten die op het halfnaakte lichaam van de biddende vrouw zijn geschreven. Een verhaal over onderdrukking en geweld ontvouwt zich, waarbij de vrouw gehoorzaamt en lijdt. Beelden van indringende, gesluierde ogen worden afgewisseld met een lichaam vol geweldsporen. “De submission aan U voelt als zelfverraad.” Het gebed eindigt en de aftiteling volgt: ‘Submission, part I.’

“Komt er nog een deel 2, deel 3, deel 4?”, vraagt Zwagerman na afloop. Hirsi Ali: “Ja, ik wil graag een serie ontwikkelen. In het beginsel met Theo van Gogh die in mijn ogen één van de soldaten is die voor de vrijheid van meningsuiting vecht in Nederland en een genie is, een briljante regisseur. Maar ik zal nu niet even zeggen waar het over zal gaan.”

Moord op Theo van Gogh
Van de drie uur Zomergasten waren het de tien minuten Submission die de weken erna bleven hangen. Hirsi Ali had ‘bijval en tegenspraak gekregen, zoals het hoort in een democratie’, blikte ze in een column terug. De tegenspraak klonk echter het luidst, vooral vanuit moslimorganisaties. De ene vond dat Hirsi Ali met de film ‘haar doel voorbijschoot’, de ander zette de politica neer als aandachtstrekker. “Ik weet wat ze met deze film beoogt en dat is weer extra veel bewaking en dat ze extra zielig wordt gevonden”, sprak de voorzitter van de Arabisch Europese Liga. De extra bewaking kwam inderdaad, direct na de uitzending. Hirsi Ali werd al twee jaar lang beveiligd wegens doodsbedreigingen, Theo van Gogh kwam tegen zijn zin in korte tijd onder politiebescherming te staan. Eind oktober werd een 22-jarige man veroordeeld vanwege online doodsbedreigingen aan het adres aan Hirsi Ali. 

De grootste schok volgde met de moord op Theo van Gogh. Hij had al sinds de zomer bedreigingen ontvangen, maar hij wilde niets weten van persoonsbeveiliging en ook de politie achtte dat niet meer nodig. Op 2 november 2002 werd Van Gogh, op zijn fiets onderweg in Amsterdam, vermoord door Mohammed Bouyeri. Met acht kogels, een mes door zijn keel en in zijn borst was hij om het leven gebracht. De moslimextremist had met een mes een brief met een doodsbedreiging gericht aan Ayaan Hirsi Ali op het lichaam gestoken. In vijf pagina’s werden de misdaden van Hirsi Ali tegen de islam opgesomd, eindigend met de boodschap dat zij de volgende zou zijn.

Een direct verband tussen de uitzending van Zomergasten en de moord op Van Gogh legde ze niet, maar toch voelde Hirsi Ali zich medeschuldig aan zijn dood, schreef ze in een reactie. Zij had hem immers gevraagd Submission te regisseren. Ze was kwaad op de politie en justitie, die te weinig gedaan zouden hebben. Zelf moest Hirsi Ali voor langere tijd onderduiken, om in 2006 naar de Verenigde Staten te verhuizen. Het verhitte debat over de vrijheid van meningsuiting en kritiek op de islam bleef, tot op de dag van vandaag, in Nederland achter.

Hadden ze bij Zomergasten de omstreden film überhaupt moeten uitzenden? Nee, spraken de presentator en de regisseur zich dik tien jaar later nog eens uit. Ze zouden onvoldoende zijn ingelicht over de inhoud van Submission, laat staan de gevolgen die het zou hebben. Ze wezen beschuldigend naar Peter van Ingen, de oud-presentator die als eindredacteur “zich voor het karretje van Hirsi Ali had laten spannen”. Van Ingen erkende dat de opnamecrew van niets wist, maar dat de redactie wél op de hoogte was en in meerderheid voor de uitzending was. Tot een deel 2 van Submission is het nooit gekomen. Hirsi Ali durfde het niet aan omdat ze zich voor de mensen die zouden meedoen aan de film verantwoordelijk voelt. Ook de VPRO zou hebben gevraagd om een ander fragment te kiezen voor het ideale televisieavondje.