Oltmans en Van Dis

Hier is… een knetterende tv-ruzie

30 juni 1985

Wie niet van literatuur hield, kon toch genieten van de seizoensfinale van Adriaan van Dis’ boekenprogramma. Een verhit gesprek tussen de gastheer en de omstreden journalist Willem Oltmans ging de boeken in als een van de heftigste tv-ruzies op de Nederlandse televisie.

Hoogopgelopen ruzie
Als journalist bracht Willem Oltmans niet alleen het nieuws, regelmatig maakte hij er zelf onderdeel van uit. Al reizend over de wereld lukte het Oltmans om dicht bij grote internationale kopstukken te komen. Soms té dichtbij, oordeelden collega-journalisten. Tot groot ongenoegen van de Nederlandse regering interviewde hij Soekarno en raakte zelfs bevriend. Dit gebeurde eveneens met Bouterse in Suriname, over wie hij een boek had geschreven. Hij was in het Witte Huis na de moord op Kennedy en bemoeide zich met de Club van Rome. Oltmans uitte volop kritiek op het buitenlandbeleid van de Nederlandse regering. De regering werkte de ‘landverrader’ op hun beurt tegen waar kon, met rechtszaken tot gevolg. Dat hij ook nog op een persconferentie had beweerd ontdekt te hebben dat prins Claus homoseksueel zou zijn, schaadde het imago van de journalist nog meer. De een genoot van zijn gedurfde en afwijkende werk, de ander walgde van het enfant terrible van de Nederlandse journalistiek. 

Als neerlandicus belandde Adriaan van Dis na een lange studententijd op de redactie van NRC Handelsblad. Zijn doorbraak als schrijver kwam in 1983 met zijn novelle Nathan Sid, een autobiografisch verhaal over herinneringen aan zijn jeugd in Nederlands-Indië. In hetzelfde jaar mocht hij voor de VPRO een cultureel praatprogramma maken: Hier is… Adriaan van Dis. Politici, kunstenaars maar hoofdzakelijk schrijvers kwamen langs om over hun werk te spreken. Van Dis viel als presentator op door zijn ironie, keurig taalgebruik en geaffecteerde uitspraak. De een genoot van de eminente allesweter, de ander had niets op met het elitaire programma van Van Dis.

Voor de laatste aflevering van het seizoen stond een gesprek gepland tussen enfant terrible Willem Oltmans en eminente allesweter Adriaan van Dis. Dat het een verhit gesprek zou worden werd vooraf al aangekondigd: de uitzending was al twee dagen eerder opgenomen. Het aanwezige publiek had al uitgebreid melding gedaan van een hoogopgelopen ruzie. Willem Oltmans had in de VPRO zelfs laten weten de montage vooraf te willen zien, maar trok dit dreigement later in. Dat was ook niet mogelijk geweest, liet een woordvoerder van de VPRO desgevraagd weten: ‘De ruzie begon meteen aan het begin, dus er viel weinig te knippen’.

zondag 30 juni 1985, 20.10 uur
Hier is… Adriaan van Dis, Nederland 1 (VPRO)

De uitzending
Hoffelijk als altijd biedt Adriaan van Dis zijn derde gast wat te drinken aan, maar Willem Oltmans hoeft niets. De presentator vraagt over de memories die Oltmans heeft geschreven en of hij voor het schrijven in de wieg is gelegd. “Dat zijn twee verschillende dingen”, reageert Oltmans kortaf. Ondertussen raapt hij het kapje van de microfoon van de studiovloer. Het aanwezige publiek lacht, maar Van Dis is afgeleid: “Als u nu even luistert…” Het is het begin van een dertig minuten lang ongelukkig gesprek.

Als Oltmans’ activistische journalistiek ter sprake komt, lopen de gemoederen verder op. Van Dis vraagt zich af of een journalist zich moet bemoeien met politieke kwesties en zich zo moet laten inpalmen door omstreden politieke kopstukken. Oltmans geeft zichzelf een compliment om zijn doorslaggevende rol hierin, iets wat juist een journalist moet doen. Dat Van Dis dat niet begrijpt, wijt Oltmans aan slechte voorbereiding. “Ik heb twee dagen geleden een uitstekend gesprek met je gehad en nu zit je stoer te doen voor de televisie, je kan opdonderen”, voegt de journalist er aan toe. Hij dreigt met opstappen omdat hij besodemieterd wordt, maar blijft toch zitten voor nog een kwartier ongemakkelijke televisie.

Het hoogtepunt wordt bereikt als Van Dis zich afvraagt of Oltmans ooit betaald is door een Soekarno of Bouterse om over hen te schrijven. “Wat een smerige manier van ondervragen, ik hoop dat ze dit een keer uitzenden!” Met zijn vuist slaat Oltmans op tafel, schreeuwend dat hij nog nooit een cent van iemand heeft aangenomen. “Wie dat zegt, krijgt een kort geding, beginnend bij jou.” Van Dis sluit af: “Goed, dan zien we elkaar voor de rechter. Meneer Oltmans, ik dank u voor uw gesprek.” Terwijl de aftiteling is ingezet en Van Dis een sigaretje opsteekt, staat Oltmans met drukke handgebaren voor de presentator.

‘Op zijn nummer gezet’
Het kistje wijn dat de gasten na afloop altijd werd aangeboden, had Oltmans afgeslagen. In de kranten sloeg Oltmans nog verder om zich heen. Hij kreeg op straat felicitaties, vertelde hij trots, want ‘de gewone mensen vinden het leuk dat die arrogante Van Dis eens op zijn nummer is gezet’. Hij bood zelfs aan om in het nieuwe seizoen weer langs te komen, zodat Van Dis nog een keer mocht proberen hem te interviewen met serieuze vragen. Op zijn beurt hield Van Dis het bij een enkele verklaring: ‘Vuil water gaat aan mijn deur voorbij’.

Wie de winnaar was van het gesprek? Daar waren de meningen over verdeeld. De een werd bevestigd in het beeld van Oltmans als driftige journalist, een ruziezoeker en een propagandist voor dictators. De ander had zich geërgerd aan de pesterige Van Dis, die zich ogenschijnlijk niet goed had voorbereid en uit was op ruzie. Tot een kort geding kwam het niet. En tot een nieuwe ontmoeting tussen de twee ook niet. Van Dis bleef tot 1992 schrijvers interviewen en werd daarna zelf een graag geziene gast op televisie. Oltmans bleef tot aan zijn dood in 2004 boeken uitbrengen en ruzie maken.