1 aprilgrap
Nepnieuws in het NOS Journaal
31 maart 1971
Eén 1 aprilgrap kon dankzij de televisie miljoenen mensen op de kast jagen. Daar slaagde het journaal in, door zwartkijkers zwart te maken en te dreigen met een flinke boete.
Nederland telt op dit moment naar schatting nog zo’n 280.000 zwartkijkers. Mensen die in feite op de zak van een ander teren, want deze ‘zwartkijkers’ berokkenen het Nederlandse omroepbestel een jaarlijkse schade van rond de 20 miljoen gulden. (…) De vreemdste ervaringen zijn de controleurs niet vreemd. Om enkele voorbeelden te noemen: een veehouder die zijn televisietoestel in de hooiberg verstopt wanneer de controleurs van de Dienst Omroepbijdragen in zich komen.
Telegraaf, 1 november 1969
Nederland is nog zo duur niet met luister- en kijkgeld. (…) Nederland neemt met een gecombineerd luister- en kijkgeld van 75 gulden per jaar een tamelijk bescheiden plaats in. Een en ander blijkt uit door het maandblad van de Europese Radio Unie gepubliceerde cijfers over het luister- en kijkgeld in Europa.
Nieuwsblad van het Noorden, 29 juli 1970
Zwartkijkers
Televisie maken was niet gratis. Nadat de experimentele fase van de televisie in 1956 ten einde liep, moest de kijker mee gaan betalen. Waar voor de radio al luistergeld bestond, werd voor de televisie het kijkgeld ingevoerd à dertig gulden per toestel. De tv-kijker moest dit zelf bij het postkantoor aanmelden en betalen. Dat deden de meeste Nederlanders natuurlijk braaf, maar er was ook een grote groep ‘zwartkijkers’. Eind jaren zestig zouden dat er naar schatting zo’n 280.000 zijn. Hierdoor liep het Nederlandse omroepbestel jaarlijks twintig miljoen gulden mis.
Binnen postdienst PTT bestond daarom een speciale Dienst Omroepbijdragen. Controleurs gingen van deur tot deur, om te controleren of niet-betalers daadwerkelijk geen tv hadden. Dankzij een ingenieuze machine (een ‘computer’) konden ze een lijst uitdraaien met daarop adressen waar geen omroepgeld werd betaald. Sommigen hadden om religieuze redenen daadwerkelijk geen ‘kijkkast-verderf’ in huis. Maar de meesten kwamen met een smoesje op de proppen. Het toestel was pas nét aangeschaft of allang kapot. Niet zelden werd het toestel prompt onder de bank of op zolder opgeborgen. De minister van dienst zette volop in op controle en met succes: in drie maanden tijd werden zo’n 22.000 niet-aangegeven toestellen opgespoord.
woensdag 31 maart 1971, 20.00 uur
NOS Journaal, Nederland 1
De uitzending
De tijd van zwartkijken lijkt voorbij als het NOS Journaal op 31 maart een nieuwe uitvinding laat zien. Een verslaggever interviewt ene dokter De Goede, die een opsporingsapparaat in zijn hand heeft. Als een soort radar kan deze de tv-ontvangers uitlezen. Een knipperend lampje laat weten of het kijkgeld is betaald of niet. De PTT heeft al drieduizend van de apparaten aangeschaft. ‘Er is dus voor de zwartkijker geen ontkomen meer aan’, concludeert de interviewer. Nou ja, er zijn volgens de expert nog wel mogelijkheden om eronderuit te komen. Als het toestel in een metalen kist zit, werkt het apparaat niet. Of het toestel inpakken met aluminiumfolie.
De aprilgrap in het NOS-journaal – postbodes die met een apparaatje zwartkijkers zouden opsporen – is door een aantal zwartkijkers serieus genomen. Bij verschillende postkantoren in Friesland kwamen meer mensen dan normaal hun tv-toestel aangeven (…) Maar in Sloten bijvoorbeeld was geen verhoogd aanmeldingsplichtsgevoel merkbaar. Daar zal men wel wat meer gepoogd hebb en de postbodes op een dwaalspoor te brengen door zilverpapier voor het scherm te plakken…
Leeuwarder Courant, 2 april 1971
De 1 aprilgrap van de NOS, waardoor honderden zwartkijkers gisteren hun televisietoestel op de postkantoren aangaven, heeft bij de PTT hevige verontwaardiging gewekt. De PTT is boos, dat de NOS de grap zonder haar medeweten heeft gelanceerd. Er was gisteren op vele postkantoren in ons land zo’n grote toeloop van zwartkijkers, dat vele ambtenaren de drukte nauwelijks konden bijbenen. Ondanks deze financiële opkikker voor de PTT, zei een woordvoerder op het hoofdkantoor in Den Haag: „Het is niet correct van de NOS om dit volledig buiten ons om te doen. Op vele kantoren is het gewone werk blijven liggen, waardoor een deel van het publiek gedupeerd wordt”.
De Telegraaf, 2 april 1971
Toestellen aangegeven
Hoeveel zwartkijkers er precies waren was niet bekend, maar zeker was dat er de dag erop meer aluminiumfolie dan normaal werd verkocht. Ook bij postkantoren werden plots meer tv-toestellen aangegeven dan normaal. In Dokkum kwamen tien keer zoveel aanmeldingen binnen dan op een normale dag. Bij het postkantoor in Venlo kwam een man schuldbewust zijn achterstallige kijk- en luistergeld terugbetalen over een periode van maar liefst zes jaar. Veel Nederlanders hadden zich niet gerealiseerd welke dag het was: 1 april.
Een geslaagde 1 aprilgrap, vond de NOS ook. Al konden ze er bij de PTT minder om lachen. Weliswaar was het een financiële opsteker voor de postdienst, ze waren vooraf niet op de hoogte gebracht. Door de drukte in de postkantoren na de bewuste uitzending bleef veel ander werk liggen. De controleurs moesten bovendien hun werk vervolgen zonder het speciale apparaat. Tot het jaar 2000 bleef de Dienst Omroepbijdragen bestaan, daarna werd het kijk- en luistergeld afgeschaft en voortaan uit belastingopbrengsten betaald.
5x 1 aprilgrappen op tv
1. Nepnieuws in het NTS Journaal (1960)
Het serieuze NTS Journaal bracht betrouwbaar nieuws naar de tv-kijker, behalve de avond voor 1 april. In 1960 zag de kijker een reportage over bloeiende spaghettibomen in Italië. Het jaar erop ging de redactie nog verder: de grap was dat de veerboot Enkhuizen-Stavoren door Friese actievoerders was gekaapt. Vanuit de lucht was ‘handen af van Fryslân’ op het dek te lezen.
2. Nepnieuws in het Jeugdjournaal (1993)
Het jeugdige broertje van het journaal maakte pas echt een sport van 1 aprilgrappen. In 1985 berichtte het Jeugdjournaal over belasting op zakgeld, in 1992 over een verplicht schooluniform. De invloedrijkste 1 aprilgrap volgt een jaar later: bij een mummie uit het Rijksmuseum van Oudheden zou het hart weer tot kloppen zijn gebracht. De vele bezoekers zagen de dag erna een bordje ‘1 april’ in de kist.
3. Man Zoekt Ruimtehond (2004)
Niet alleen André Kuipers zou de ruimte in gaan, ruimtevaartorganisatie ESA zocht ook een speelkameraadje voor de astronaut. Tenminste, dat berichtte Man Bijt Hond. Trotse hondenbezitters meldden hun viervoeters massaal aan voor de selectiedag op… 1 april.
4. Weerbericht zit er weer naast (2014)
Aan het einde van Editie NL voorspelde weerman Reinier van den Berg dat er het volgende weekend hagel zou zijn en temperaturen rond de drie graden Celsius. In werkelijkheid bleef de temperatuur boven de vijftien graden. De 1 aprilgrap, verpakt als verkeerde weersvoorspelling, werd nauwelijks opgemerkt.
5. Geurentelevisie bij Heel Holland Bakt (2017)
Omroep MAX kondigde voor het bakprogramma Heel Holland Bakt een experiment aan: een speciaal kastje onder de tv, om zo geuren te kunnen ruiken bij het programma. Meer dan 1600 mensen meldden zich aan, maar het bleek een halfbakken 1 aprilgrap.
Bekijk meer beeldbepalende momenten uit 75 jaar tv:
© 75 Jaar TV / Menno Woudt (2026) Alle beelden behoren tot de rechthebbenden