De serie Holocaust
Echte gruwelen als fictief tv-drama
23 april 1979
De één zag het als een noodzakelijke confrontatie met het verleden, de ander zag niet meer dan een onbenullige soap over jodenmoord. De Amerikaanse serie Holocaust had in eigen land al voor veel ophef gezorgd, de TROS bracht deze naar Nederland.
“Holocaust doet onwaarachtig aan, en werd zo’n uithangbord van onbenulligheden dat het onverteerbaar voor de Westeuropese markt lijkt.’ (…) Ondanks alle goede voornemens op educatief gebied, werd het een soap-opera. De Amerikaanse tv-industrie blijkt te zeer aan de wetten van glamour en gemakkelijk succes verslaafd te zijn om nog anders te kunnen.”
Eric Boogerman in NRC Handelsblad, 22 april 1978
Holocaust werd vier avonden lang, in totaal 9,5 uur, door het Amerikaanse televisiestation NBC aan de kijkers getoond. Een programma dat bijna even hoge kijkcijfers scoorde als Roots (Wij zwarten) en waarschijnlijk dezelfde internationale weg zal gaan. Een aantal omroepen heeft belangstelling om de serie op de Nederlandse televisie te brengen en de Duitse tv heeft al tot aankoop besloten.
Het Parool, 2 mei 1978
‘Onbenullige soap over jodenmoord’
Vermakelijke televisie maken? Laat dat maar aan de Amerikanen over. Vanaf de jaren zeventig hadden de Nederlandse omroepen – met twee netten en meer zendtijd –behoefte aan ‘kant-en-klare’ programma’s. Amerikaanse soaps, comedy’s en politieseries bleken een slimme en goedkope invulling om de tv-kijker te plezieren. Coronation Street, McCloud, All in the family en Are You Being Served? waren een succes in buiten- en binnenland.
In 1978 had de Amerikaanse zender NBC een nieuwe serie om aan de Europese tv-markt te slijten. Het betrof de vierdelige miniserie Holocaust. De titel was vernoemd naar het oud-Griekse ‘holokauston’, dat zoveel als brandoffer betekent. Pas in de jaren zeventig werd de term steeds vaker, en later vrijwel exclusief, verbonden aan de massamoorden op zes miljoen Joden in vernietigingskampen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het was een gebeurtenis waar nog weinig openlijk over gesproken werd. De Amerikaanse makers baseerden zich voor de serie op een toneelstuk. Er werden gerenommeerde toneelspelers gecast, zoals Fritz Weaver, Rosemary Harris en ‘ene’ Meryl Streep. Maar liefst zes miljoen dollar had de productie gekost.
In Amerika werd de serie door ruim 120 miljoen mensen gezien. De makers werden geprezen om het onderwerp aan te snijden. Maar vooral was er kritiek: de grootste gruwel uit de Tweede Wereldoorlog was gebruikt als decor voor een soap. Ook in Nederland had men lucht gekregen van de omstreden serie. De Amerika-correspondent van NRC Handelsblad schreef over de ‘onbenullige soap over de jodenmoord’. Dat de serie met uitgehongerde oorlogsslachtoffers regelmatig werd onderbroken voor commercials van hotdogs en chips, was onbegrijpelijk. Wie in Europa zat te wachten op zo’n oppervlakkige, vulgaire vertoning?
Veel landen, bleek al snel. Engeland, Frankrijk en België zonden de serie in de maanden erna uit. En ook West-Duitsland, dat nog altijd met het oorlogsverleden worstelde, kocht de serie aan. Holocaust werd nagesynchroniseerd en uitgezonden, door de ophef vooraf weggestopt op de regionale zenders. De uitzendingen gingen gepaard met dreigingen. Voorafgaand waren er bomaanslagen op zendmasten gepleegd. Tijdens de uitzendingen waren extra agenten op de been om tv-antennes en Joodse gebouwen te bewaken. De serie schokte veel Duitse televisiekijkers en bracht debat teweeg. De politie ontving honderden tips over oud-nazi’s. Docenten die de holocaust na de uitzending bagatelliseerden werden ontslagen.
maandag 23 april 1979, 20.30 uur
Holocaust, Nederland 1 (TROS)
Aantal kijkers: een kleine vier miljoen
De uitzending
‘Kijk niet!’, riepen belangenorganisaties nog op. Het was de TROS die de uitzendrechten van Holocaust had gekocht en de serie in april uitzond. Dat uitgerekend de omroep van het platte vermaak deze gevoelige serie bracht, was critici in het verkeerde keelgat geschoten. Maar de omroep pakte het voorzichtig en gedegen aan. Voorafgaand aan de uitzending was een inleiding van een half uur te zien. Op televisie werd een nabeschouwing uitgezonden en kijkers konden naar de radio bellen voor vragen. De TROS had twintigduizend exemplaren van een educatief (en lucratief) boekje over het onderwerp verkocht. Rondom de uitzendingen werden er minder of geen STER-reclames uitgezonden. Bovendien koos de TROS ervoor om de Duitse nagesynchroniseerde versie uit te zenden, om de authenticiteit te vergroten.
De tv-kijkers maken kennis met joodse familie Weiss en de familie Dorf. Het joodse gezin valt uit elkaar en belandt in de vernietigingskampen. De andere familie klimt ondertussen op in de nazi-hiërarchie. In de eerste aflevering wordt de Kristallnacht afgebeeld, waarbij Joden en hun bezittingen werden aangevallen. Het ontstaan van getto’s, het transport naar de kampen, de opstanden en de gaskamers: alle aspecten worden belicht of aangestipt.
“De komende veertien dagen zal Holocaust hèt onderwerp van gesprek zijn. De tv-serie, waarmee de TROS gisteravond is begonnen, zal zonder twijfel overwegend een diepe indruk gaan maken. (…) De zin van Holocaust, onlangs door dr. L. de Jong, gekarakteriseerd als ‘een miserabel produkt’ ligt niet in de gedramatiseerde reproduktie van menselijke belevenissen, maar in wat er bij mensen wordt losgewoeld en de discussie erover.”
Cor van der Poel in de Leeuwarder Courant, 24 april 1979
Een mevrouw uit Den Haag laat weten ‘al die ellende op radio en teevee’ maar niets te vinden. ‘Toen ik er even naar keek, stond ik te trillen op m’n benen. Dit hoeft voor mij niet van de TROS, die ik altijd als een fijne omroep beschouw.’ (…) ‘Wat Holocaust nog allemaal in Nederland wel of niet teweeg zou kunnen brengen, één ding staat nu al vast en dat is, aldus een bewogen kijker, dat ‘de waarheid twintig maal erger was.’’
Trouw, 25 april 1979
De werkelijkheid was nog akeliger
Vijf bommeldingen ontving de TROS op de dag van de eerste uitzending. Het omroepgebouw was daarom extra beveiligd. Zo’n vijfhonderd mensen zochten telefonisch contact. Een enkeling om te klagen: na een dag werken wil je amusement bij de TROS, niet zo’n zwaar programma! Anderen waren boos omdat het oorlogstrauma’s opriep. Het zou ook haat kunnen veroorzaken: er waren al geruchten dat een knokploeg in de zomer naar Zandvoort zou trekken om Duitsers in elkaar te slaan. Maar de meesten die belden, waren emotioneel geraakt door de serie. De grootste misdaad uit de oorlog werd eindelijk belicht.
Kritiek was er in Nederland ook. Niet alleen de families waren fictief, ook historisch gezien klopte er van alles niet: van verkeerde uniformen tot te mooie kleding voor de gevangenen. Deskundigen en kampoverlevers vonden de serie niet pijnlijk genoeg: de werkelijkheid was nog akeliger, beklemmender en mensonterender geweest. Dat naakte gevangenen angstvallig hun hand voor hun kruis hielden, was meer Amerikaanse preutsheid dan de daadwerkelijke gang van zaken.
Meer dan de helft van de Nederlanders had een of meerdere van de afleveringen gezien. Daar kwam nog bij dat vele Holocaust al maanden ervoor op de Duitse of Belgische televisie hadden bekeken. “Geen schok, wel bezinning”, oordeelde het Algemeen Dagblad na laatste uitzending. Op de vorm en de juistheid viel van alles af te dingen, maar de Amerikaanse aankoop had laten zien dat de televisie historische gebeurtenissen kon uitlichten. Tv-makers en historici zagen een taak om dit zelf in het vervolg beter en zorgvuldiger te doen. En de TROS? Die liet ietwat ongepast weten ‘trots te zijn geweest op het succes van Holocaust’…
5x geschiedenis op tv
1. De Bezetting (1960)
De oorlog, daar praatte je niet over, laat staan op televisie. Toch begon de NTS hier in 1960 mee: in vijf jaar tijd werden in 21 afleveringen rustig (of zelfs traag) de belangrijkste gebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog besproken, met een sterke nadruk op ‘goed’ en ‘fout’ in de oorlogsjaren.
2. Er was eens… (1979)
Het was nota bene een kinderprogramma dat voor het eerst de hele geschiedenis van de mens op televisie behandelde. De Franse tekenfilmserie Il était une fois… werd voorzien van Nederlandse stemmen. De aflevering over de lage landen werd zelfs door Nederlanders ingevuld.
3. Willem van Oranje (1984)
De Nederlandse geschiedenis als dramaserie kwam pas met Willem van Oranje in 1984 tot leven. Groots, meeslepend en vooral heel duur was de serie: drie omroepen moesten ervoor inleggen. Jeroen Krabbé speelde de hoofdrol – zijn later bekend geworden zoons Jasper en Martijn speelden als Oranjetelgen ook een rolletje.
4. Andere Tijden (1998)
De geschiedenis kreeg in 1998 een eigen hoekje op de televisie met Andere Tijden, bedacht door Ad van Liempt en Gerda Jansen Hendriks. Presentator Hans Goedkoop nam de kijker zo’n twintig jaar lang wandelend mee naar uiteenlopende historische gebeurtenissen, klein en groot, om altijd af te sluiten met: ‘Dit was Andere Tijden, terug naar de onze.’
5. Het verhaal van Nederland (2022)
Van de eerste nederzettingen tot de bloeiende handel in de zeventiende eeuw: in alle tijdperken dook presentator Daan Schuurmans op. Al wandelend liep hij door de geschiedenis (en de acteurs in historische kostuums). Naast Het verhaal van Nederland werd ook het verhaal van de Oranjes en Amsterdam op dezelfde wijze verteld.
Bekijk meer beeldbepalende momenten uit 75 jaar tv:
© 75 Jaar TV / Menno Woudt (2026) Alle beelden behoren tot de rechthebbenden