De Golfoorlog in het nieuws

Live oorlog kijken op televisie

17 januari 1991

Met de onrust in de Golfstaten trokken nieuwsprogramma’s massaal ten strijde, om de slag om de kijker te winnen. De televisie bracht de oorlog ver weg opeens heel dichtbij – en gooiden daar volgens critici zelf olie op het vuur.

Op oorlogssterkte
Begin augustus 1990 werden de nieuwsredacties in Nederland opgeschrikt: de Iraakse dictator Saddam Hoessein was met zijn troepen buurland Koeweit binnengevallen. Het olierijke staatje was in Nederland tot dan toe alleen bekend van de carnavalskraker Kiele kiele Koeweit, dat ten tijde van de oliecrisis een grote hit was. De nieuwsprogramma’s op televisie doken bovenop het nieuws, en dat waren inmiddels nogal wat programma’s. Het NOS Journaal had sinds een klein jaar een late night-variant, NOS-Laat. Vrijwel elke omroep had z’n eigen journalistieke rubriek en ook RTL4 bracht van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat het nieuws.

Niet alleen de concurrentie tussen alle actualiteitenprogramma’s zorgde direct voor uitgebreide verslaggeving van de mogelijk ‘aanstaande Golfoorlog’. Er was veel over te vertellen en vooral veel over te laten zien. Het betekende de doorbraak voor de Amerikaanse zender CNN: 24 uur per dag zonden ze live uit. Dat gebeurde in Nederland niet, al was de NOS-baas destijds jaloers. ‘CNN is de eerste die van de wereld een dorp heeft gemaakt’, vertelde hij in aan het Limburgs Dagblad. De Nederlandse media maakten gretig gebruik van de beelden van de internationale media. In de eerste maand van de Golfcrisis haalden de actualiteitenprogramma’s hoge kijkcijfers. Het publiek voor NOS-Laat verdubbelde en het nieuws op RTL4 werd steeds beter gevonden. Daarentegen werd CNN in Nederland zelf nauwelijks bekeken: het aantal kijkers was zelfs te laag om te meten.

Opgezweept en geïnspireerd door de verslaggeving van CNN, bleef de aandacht voor de situatie in de Golf onverdeeld groot. De AVRO, TROS en Veronica hadden de handen ineengeslagen om gezamenlijke uitzendingen te maken. Regelmatig waren er extra journaals te zien op de publieke netten en ook RTL4 zond tussen de programma’s door korte bulletins uit met het laatste nieuws. Journalisten werden naar het Midden-Oosten gestuurd en de nieuwsredacties waren op oorlogssterkte gebracht. 

donderdag 17 januari, 00.30 uur
Extra journaal over de Golfoorlog, Nederland 3 (NOS)
Aantal kijkers: 340.000

De uitzending
De bom barst in de nacht van 16 op 17 januari 1991. Na een verstreken ultimatum vallen de Verenigde Staten met een internationale coalitie Irak aan: Operatie Dessert Storm. Het is de grootste luchtoorlog sinds de Tweede Wereldoorlog. Wie CNN kan ontvangen, ziet daar om half één de eerste beelden van de aanval: een donkere lucht die door lichtflitsen opklaart. Om één uur onderbreekt RTL4 de nachtprogrammering voor de beelden van de Golfoorlog. Op de publieke netten verdwijnt het testbeeld pas driekwartier later. Charles Groenhuijsen is uit zijn bed getrommeld om op Nederland 3 de kijker bij te praten.

De hele nacht wordt er nieuws gebracht, gesprekken met correspondenten gevoerd en deskundigen in de studio bevraagd. Maar de kijker ziet vooral veel spectaculaire beelden, die zo uit een videogame lijken te komen. De meeste tv-kijkers schakelen pas ’s ochtends vroeg in. Vanuit de ‘Golfnieuws’-studio, met een kaart van het Midden-Oosten op de achtergrond, worden de toespraken van Bush en Lubbers nabeschouwd. Waar de presentatoren telkens afwisselen, blijft Hennie Stoel de hele ochtend zitten om in de NOS-bulletins het laatste nieuws te brengen. 

Televisie-oorlog
In de nacht van de start van Operatie Dessert Storm waren er zes keer zoveel tv-kijkers als normaal. Ook de dagen erna scoorden de nieuwsrubrieken volop, met 4,3 miljoen kijkers voor het NOS Journaal op vrijdagavond. De meeste kijkers stemden af op de publieke netten om ‘oorlog te kijken’. Toch was het RTL Nieuws de winnaar uit de strijd op televisie. De commerciële zender had laten zien gedegen verslag te doen van de situatie en was bovendien sneller dan de concurrent. Ook CNN profiteerde van de oorlog. Trok de Amerikaanse zender een half jaar ervoor nog gemiddeld nul kijkers, tijdens de Golfoorlog keken er op het hoogtepunt een klein miljoen Nederlanders.

De Golfoorlog was de eerste echte ‘televisie-oorlog’. Daar hoorden ook slachtoffers bij. Zoals de STER, die door de vele ingelaste uitzendingen niet alle adverteerders konden bedienen. Ook werd een aantal gewelddadige films en series bewust uit de programmering geschrapt: er was immers al genoeg ellende. Opvallend genoeg werd de comedyserie Bagdad Cafe op RTL4 wél uitgezonden. Nadat het stof van de oorlog was gaan liggen, laaide de kritiek op over de fanatieke verslaggeving van de oorlog. ‘De media in Nederland hebben zich laten meeslepen in het aftellen van de Golfoorlog’, stelde een hoogleraar in het Nederlands Dagblad. Bovendien zou informatie zijn verdraaid of gecensureerd. Het Pentagon en CNN waren de voornaamste nieuwsbronnen en zeer zeker behoorlijk gekleurd. Na de wapenstilstand op 28 februari 1991 zag de kijker weer ander nieuws op televisie, al zou het conflict nooit ver weg zijn.