De Elfstedentocht

De tv op glad ijs

21 februari 1985

De Elfstedentocht van 1985 werd niet alleen een sportieve uitdaging maar ook een technische beproeving. De ’tocht der tochten’ moest de ‘uitzending der uitzendingen’ worden, met een urenlang live verslag uit Friesland.

Mediaspektakel
De laatste tocht was alweer 22 jaar geleden. De Elfstedentocht van 1963 was er een om niet snel te vergeten. Wind, ijs, sneeuw en een gevoelstemperatuur (al bestond die term destijds nog niet) ver onder het vriespunt maakten het een barre tocht. Minder dan één procent van de schaatsers haalde de finish. Vergeten werd de ‘hel van 63’ ook niet, omdat deze voor de eerste keer op televisie werd verslagen. Vanuit een warme studio in Bussum praatte Koos Postema het evenement aan elkaar. In de kou in Friesland waren twee verslaggevers aanwezig. De televisieregistratie verliep met vallen en opstaan. De eerste rechtstreekse beelden verschenen pas ’s middags op het scherm. Om op tijd bij de finish te zijn, mocht de televisieploeg mee in de helikopter van koningin Juliana. De drukte op het ijs in Leeuwarden zorgde voor paniek bij de politie, live op televisie. 

In de koude wintermaand van januari 1985 kwam de geruchtenstroom over een Elfstedentocht op gang. Om niet over een nacht ijs te gaan, werden de eerste voorbereidingen voor een eventuele Elfstedentocht al getroffen. De PTT begon alvast met het aanleggen van extra telefoonlijnen in Friesland. Mocht de tocht doorgaan, dan liever niet in het weekend, had de NOS gevraagd. Vanwege andere sportevenementen zouden ze dan te weinig apparatuur hebben. In het draaiboek was al opgenomen dat de NOS wederom rechtstreeks verslag zou doen, dit keer beter en uitgebreider. Het zou niet alleen een sport-, maar ook een mediaspektakel worden.

Het werd een maand later dan gepland, maar dan toch: it giet oan. Terwijl de deelnemers hun schaatsen slepen, maakte de NOS zich op voor hun grootste sportverslag tot dan toe. Meer dan 400 medewerkers reisden naar Friesland af. Bij de finish op de Bonkevaart werd de NOS-karavaan opgesteld, een stoet vrachtwagens van meer dan honderd meter. Langs de route werden 39 camera’s geplaatst en uit België werden twee helikopters inclusief cameraploeg geleend. Dit keer startte de televisie op hetzelfde tijdstip als de schaatsers: om vijf uur ’s ochtends.

donderdag 21 februari 1985, 5.00 uur
Elfstedentocht, Nederland 2 (NOS)
Aantal kijkers: 8 miljoen

De uitzending
Koos Postema boft weer. Net als bij de vorige Elfstedentocht mag hij verslag doen vanuit het warme decor van Studio Sport. Na een korte terugblik op een onrustige nacht wordt overgeschakeld naar Mart Smeets. Hij staat bij de wedstrijdrijders, die hij omschrijft als ‘leeuwen in een kooi’. Als het startschot klinkt worden de dranghekken weggehaald. Ze rennen naar het ijs (meer dan een kilometer), om daar hun schaatsen onder te binden. Dat gebeurt nog in het duister. De NOS gaat daarom na de start weer even uit de lucht: het is te donker voor een goede registratie. Bovendien moeten de tv-wagens worden verplaatst. “Ga even onder de douche, eet wat, lees wat, en kom dan weer bij ons terug”, adviseert Koos Postema de kijker.

Bij de eerste stempelpost in Sneek is de televisie er alweer bij. De livebeelden worden afgewisseld met korte impressies van de elf steden, interviews met toeschouwers of leden van het bestuur en uitleg over het verloop van de tocht. In het geel worden de tussenstanden getoond. Nog een technisch hoogstandje zijn de herhalingen: klunende schaatsers in slowmotion. De mooiste beelden worden geschoten door de motor die op het ijs meerijdt met de schaatsers en vanuit de helikopter die erboven vliegt.

Na bijna zeven uur is de finish in zicht. De commentator voorspelt dat Henri Ruitenberg gaat winnen, maar het is de 26-jarige veehouder Evert van Benthem die als eerste over de eindstreep komt. Binnen een paar seconde trekt verslaggever Evert ten Napel de winnaar al naar zijn microfoon toe. Buiten adem en zowat verdrukt door de aanwezige pers blikt hij terug op de sprint. Ook koningin Beatrix wurmt zich tussen de meute op het ijs om de winnaar te feliciteren. De camera’s staan er bovenop. Tot ’s avonds laat wordt er nagepraat en teruggeblikt.

Urenlange reclamespot
“Nagenoeg perfect”, noemde de NOS-baas de marathonuitzending na afloop. Waar bij de repetitie op woensdag veel technische haperingen waren, verliep alles op de dag zelf gladjes. Dat er veel belangstelling was voor het televisieverslag, wisten elektriciteitsbedrijven al vroeg te melden: rond vijf uur ’s ochtends was er een opmerkelijke piek in stroomverbruik te zien geweest. Langs de route waren honderdduizenden toeschouwers, thuis hadden miljoenen Nederlanders de tocht gevolgd. Soms zelfs vanuit een helikopter of vanuit de zijspan van een motor, vlak naast de schaatsers. Ook buitenlandse media hadden (deels) rechtstreeks verslag gedaan van de unieke traditie.

Natuurlijk was er kritiek. Te weinig informatie over de deelnemers, vonden sommige sportverslaggevers. De nadruk zou bovendien te veel hebben gelegen op de wedstrijdrijders met amper beelden van de toertocht. Waar vaste sportverslaggevers als Mart Smeets en Heinze Bakker werden bejubeld, kwamen ‘gelegenheidsreporters’ er minder goed vanaf. Vooral de flater van Willibrord Frequin, uitgeleend door de KRO, zorgde voor hoongelach in de huiskamer. Aan de voorzitter van de Vereniging Friesche Elfsteden vroeg hij: “En wie bent u? Heeft u ook een functie bij de Elfsteden?”

Vooraf waren er ook grote zorgen geweest over het ongewenst reclamemaken langs de route tijdens de uitzending. In tegenstelling tot de vorige Elfstedentocht was nu vooraf al bekend dat miljoenen mensen zouden kijken. Eén incident zorgde er bijna voor dat de finish niet kon worden uitgezonden. In beeld boven de Bonkevaart waren twee luchtballonnen opgestegen met reclameteksten. Op één spandoek stond de opvallende tekst: ‘Mart Smeets is kaal’. Net op tijd verdwenen de teksten uit beeld. Uiteindelijk werd er maar één reclame urenlang vertoond: de prachtige traditie van de Friese elf steden.