Dag Koninginnedag
De eerste televisierel
31 augustus 1957
De televisie was jaren een beschaafd medium: politiek getrouw en koningsgezind. In een tv-programma voor de jarige prinses Wilhelmina sloeg de feeststemming om. Plots klonken er kritische geluiden uit de beeldbuis.
Op zaterdagavond 31 augustus, de 77ste verjaardag van prinses Wilhelmina, wordt over beide zenders een nationaal radio-programma uitgezonden. Ingeleid door minister dr M. Klompé zal Wim Kan in dit programma een door hem zelf samengestelde radioprijsvraag voor de microfoon brengen. (…) De Nederlandse Televisiestichting zendt een nationaal programma uit over de 31ste augustus, zoals deze dag als Koninginnedag in de herinnering voortleeft.
Volkskrant, 23 augustus 1957
Zowel in de radio- als in de televisiestudio’s wordt vanavond de verjaardag van H.K.H. prinses Wilhelmina gevierd met een nationaal programma. De radio begint om 8 uur met een feestelijke uitzending waarin Wim Kan om 8.40 uur een prijsvraag zal presenteren. Er worden liedjes gezongen en de luisteraars moeten raden welke van Wim Kan zelf zijn en welke van andere (welserieuze) dichters. De televisie begint om 9 uur met een programma „Dag Koninginnedag” dat onvergetelijke herinneringen aan de koninginnefeesten van vroeger bevat.
Trouw, 31 augustus 1957
Nationaal programma
Het werd aangekondigd als een ‘verjaardagsgeschenk’ voor prinses Wilhelmina. Op haar geboortedag zou ’s avonds zowel op de radio als op de televisie een programma worden uitgezonden om terug te blikken op haar periode als koningin. Voor de tv-uitzending zou anderhalf uur lang rechtstreeks worden uitgezonden vanuit Studio Irene, waarbij interviews en oude fragmenten de revue zouden passeren. Journalist Jan Vrijman en regisseur Joes Odufré stelden het programma namens de VPRO samen, maar de NTS zou het als ‘nationaal programma’ onder haar hoede nemen.
zaterdag 31 augustus 1957, 21.00 uur
Dag Koninginnedag, NTS
Aantal kijkers: 500.000
De uitzending
Niet alleen in de radio-uitzending, maar ook in de tv-uitzending maakt Wim Kan zijn opwachting. Een kwartier lang voert de cabaretier in een sketch een reconstructie op over hoe Koninginnedag in 1943 werd gevierd in de Jappenkampen in Birma. Alsof dat nog niet gevoelig genoeg is, komt er in de uitzending het een na het andere omstreden onderwerp voorbij. Zo wordt de rol van oorlogsschurken Anton Mussert en Max Blokzijl besproken. De eerste socialistische burgemeester Kornelis ter Laan wordt geïnterviewd, een verknocht republikein die destijds weigerde de vlag op te hangen met Koninginnedag. Een 87-jarige oud-soldaat van het KNIL mag vertellen over de onrust op Lombok, maar zijn betoog wordt al ter plekke door de commentator onderbroken.
Wat de feestvreugde het meest bederft, is een gesprek met een voormalig bemanningslid van De Zeven Provinciën. In 1933 brak op dat oorlogsschip bij Nederlands-Indië muiterij uit: uit onvrede over het gezag en een aanstaande loonsverlaging werden de officiers van dienst gegijzeld. In de studio blikt het bemanningslid kritisch terug op de gebeurtenis en de strafprocessen die volgden.
Een televisie-vraaggesprek over de muiterij op de „Zeven Provinciën” is voor de staatssecretaris van Onderwijs, mr Höppener, aanleiding geworden onmiddellijk een onderzoek te doen instellen. Het vraaggesprek was opgenomen in het nationale televisieprogramma, dat zaterdagavond op de verjaardag van prinses Wilhelmina onder verantwoordelijkheid van de Nederlandse Televisie-stichting werd uitgezonden.
de Volkskrant, 2 september 1957
De ontwerpers van dit program zijn er helaas niet in geslaagd „Dag Koninginnedag” zoals zij het genoemd hebben, tot een uitzending te maken, deze dag waardig. (…) Erger was evenwel wat volgde: een aantal interviews met figuren die een rol hadden gespeeld bij bepaalde gebeurtenissen in de eerste helft van deze eeuw. (…) De ontwerpers hebben er zich kennelijk in geen enkel opzicht rekenschap van gegeven, dat een dergelijke eenzijdige belichting van gebeurtenissen (…) allerminst in een nationaal program thuis horen.
Algemeen Handelsblad, 2 september 1957
Pijnlijk en weinig smaakvol
De eerste tv-rel was geboren. Daags na de uitzending verschenen boze reacties in de kranten. Daardoor kreeg ook iedereen die de uitzending niet had gezien de ophef mee. Het zou ongepast zijn geweest om oude politieke en controversiële onderwerpen zo op te rakelen. De uitzending zou te socialistisch zijn geweest en anti-Oranje. En dat nota bene in een uitzending dat een feestelijk eerbetoon aan de prinses moest worden!
De VPRO verdedigde zich in eerste instantie door mee te delen dat in de regeerperiode van koningin Wilhelmina ‘niet alleen maar mooie dingen zijn gebeurd’. Daar nam de verantwoordelijk staatssecretaris geen genoegen mee. Hij stelde een onderzoek in. Ook de NTS, die de VPRO-uitzending als nationaal programma had aangesteld, nam afstand van de ‘pijnlijke en weinig smaakvolle’ uitzending. Uiteindelijk ging ook de VPRO zelf door het stof. Programmaker Jan Vrijman hoefde de komende jaren niet te rekenen op werk voor de televisie.
5x rellen bij de VPRO
1. W.F. Hermans (1962)
In Boeken aan het woord was de directeur van de Arbeiderspers te gast, maar die kwam amper aan het woord. Presentator en schrijver W.F. Hermans liet hem nauwelijks uitpraten en viel zijn gast hard aan. ‘Nimmer is iemand op zo vlerkachtige wijze voor de Nederlandse t.v. geïnterviewd’, oordeelde Trouw.
2. Oud-militair klapt uit de school (1965)
In het jongerenprogramma Ronduit vertelde een oud-militair ronduit open over het koloniale optreden in Nieuw-Guinea. Zeer gedetailleerd sprak hij over de gevechtshandelingen en mishandelingen, tot woede van menig politici. Het communistische Kamerlid Hoekstra wilde de VPRO direct verbieden.
3. Hoepla (1967)
Het VPRO-programma Hoepla werd vooral berucht dankzij het bloot van Phil Bloom, maar zorgde in haar korte bestaan vaker voor ophef. In december 1967 werd een aantal militairen geïnterviewd, zwaar onder invloed in een trein vol kratten bier. Naast een dreigende straf voor openbare dronkenschap werd vooral de VPRO beschimpt vanwege ‘slechte smaak’.
4. Kerstshow van Barend Servet (1973)
In 1972 had Barend Servet de politiek al woedend gemaakt met een persiflage op koningin Juliana; het leverde de VPRO een berisping op voor majesteitsschennis. Een jaar later trapte verpeste de VPRO voor velen de feestdagen met de Barend Servet-kerstshow Waar heb dat nou voor nodig. Niet alleen werd de vorstin nogmaals geïmiteerd, ook werd de kerstpreek en -dienst belachelijk gemaakt en waren er wederom tal van blote dames te zien.
5. Hitler in Waskracht (2001)
Programmamaker Rob Muntz reisde voor Waskracht af naar Oostenrijk, voor een zeer dubieuze reportage. Verkleed als Hitler ging hij in Wenen de straat op, om met een fles Zyklon B in de hand achter enkele orthodoxe joden aan te lopen. Dat ging ook de VPRO-leiding te ver: Muntz en zijn cameraman werden op non-actief gesteld.
Bekijk meer beeldbepalende momenten uit 75 jaar tv:
© 75 Jaar TV / Menno Woudt (2026) Alle beelden behoren tot de rechthebbenden