Beatrix in Kopspijkers

Schateren om ‘majesteitsschennis’

25 oktober 2003

In Kopspijkers waren vele geslaagde imitaties, maar die van koningin Beatrix spande de kroon. Het lachen verging enkele politici al snel: zij wilden het liefst af van de hofnarren van de VARA.

Imitaties als uitlaatklep
Hij had eigenlijk geen hoofd voor op televisie, vond VARA-voorzitter Marcel van Dam. Maar omdat-ie het zo goed deed op de radio, mocht cabaretier Jack Spijkerman het toch proberen. Na Spijkertijd en Spijkers wist de presentator met Kopspijkers zijn naam als tv-held te vestigen. Het zaterdagavondprogramma hing van rubriekjes aan elkaar. Zo werd besproken en gelachen om ‘wat u en ons opviel in de media’, gingen twee gasten met grote hamers ‘kopspijkeren’ en waren er vaste cabaretiers die het nieuws van de week doornamen. Jack Spijkerman hield het rommelige format bij elkaar en langzaam groeide het uit tot een van de grootste successen van de VARA, met wekelijks zo’n twee miljoen kijkers.

In de beginjaren waagden de cabaretiers zich af en toe al aan een imitatie, meestal alleen met stem. Toen de cabaretiers er in de zomer van 2001 mee stopten, moest halsoverkop worden gezocht naar een nieuwe invulling. “Wat als we nou eens imitaties gaan doen?”, opperde tekstschrijver Owen Schumacher. Nieuwe cabaretiers werden aangetrokken. In de eerste aflevering van het najaar mocht Owen zelf in de huid kruipen van minister Frank de Grave. Paul Groot bleek een perfecte Pim Fortuyn in huis te hebben en Ellen Pieters leek sprekend op prinses Máxima. Voorzien van perfecte pruiken, gebitjes en stemgeluid durfden de BN’ers in Kopspijkers alles te zeggen. Het was vlak na de aanslagen van 11 september en de imitaties bleken de perfecte uitlaatklep voor de gespannen sfeer in het land.

Niet iedereen was even blij als-ie aan tafel bij Jack Spijkerman werd gepersifleerd. Judoka Anton Geesink kon niet lachen om zijn imitatie door Erik van Muiswinkel. Misdaadverslaggever Peter R. de Vries vond zichzelf niet lijken en politica Femke Halsema vond haar kledingkeuze bespottelijk. Frank de Grave werd zó vaak nagedaan, dat zijn persiflage bekender werd dan de man zelf. Om zijn uitspraak ‘Nobody fucks with Frank de Grave’ en het glaasje sinas met rietje werd door de minister zelf smakelijk gelachen. Ondanks gedurfde imitaties van terrorist Osama Bin Laden en de Iraakse minister Mohammed Saïd al-Sahaf, bleek uiteindelijk het nadoen van de koningin een stap te ver te zijn. 

zaterdag 25 oktober 2003, 20.08 uur
Kopspijkers, Nederland 3 (VARA)
Aantal kijkers: circa 2,9 miljoen

De uitzending
In het voorjaar van 2003 gaat koningin Beatrix (Sanne Wallis de Vries) voor de eerste keer op staatsbezoek bij de VARA. Jack Spijkerman vraagt haar waarom ze graag actie wil hebben tijdens Koninginnedag. “Ja, met stilstaande dingen praten, dat is meer iets voor mijn zus Irene”, antwoordt ze. Ze wordt geconfronteerd met de affaire rondom haar nichtje prinses Margarita, die samen met haar man op het balkon in de studio blijkt te zitten. Zij wil graag excuses van de koningin. “Sorry Margarita… maar dat kan ik niet.”

Een half jaar later maakt de koningin weer haar opwachting in Kopspijkers. Premier Jan Peter Balkenende zit naast haar. Jack Spijkerman refereert aan een brief die is opgedoken van prins Bernhard aan Adolf Hitler, waarin hij wel stadhouder wilde worden in Nederland. “Ja papa is een type van niet geschoten altijd mis”, zegt Beatrix snedig. Of de brief echt bestaat is onduidelijk. De koninklijke familie zit ook met een nieuwe affaire in de maag rondom prinses Mabel Wisse Smit. Als de naam valt, klinkt er uit Beatrix een braakgeluid. “Bij de naam Mabel – kcch – heb ik een kleine allergie.” De premier moet zich verdedigen over het ontbreken van dossiers bij de AIVD. “Meestal zitten kwijtgeraakte dossiers gewoon in de leesmap bij de koninklijke familie”, stelt de koningin. Balkenende lacht zenuwachtig. Als hij aan het einde van de uitzending een woede-uitbarsting krijgt, biedt Beatrix hem een pepermuntje aan. Uit haar tas trekt ze opeens een dossier met de naam ‘Mabel’ en ook een oude brief van haar vader komt tevoorschijn. “Waar is de aftiteling als je ‘m nodig hebt!”, roept Balkenende nog.

De monarchie kapotmaken
Niet alleen in Kopspijkers dook Beatrix op. In de theaters was een satirisch toneelstuk over haar te zien en ook in een BNN-programma werd de vorstin op de hak genomen. Na de ministerraad op 7 november 2003 werd het premier Jan Peter Balkenende allemaal te veel. Aan de pers uitte hij zijn ongenoegen over de vele persiflages. “Feiten en fictie en halve waarheden over het koningshuis dreigen door elkaar te gaan lopen”, sprak hij. Dat Balkenende zelf ook geïmiteerd werd, vond hij minder erg. “Bewindslieden kunnen zich verdedigen. Bij de koninklijke familie gaat het om mensen die zich niet kunnen verdedigen.” Een paar dagen later waarschuwde ook CDA-minister Donner dat voortdurende bespotting van de Oranjes de monarchie kapotmaakt. Volgens bronnen aan het Hof zou de koningin er ook mee in haar maag zitten. De ministers overwogen geen juridische stappen, maar wilden wel de discussie losmaken.

Die discussie kwam direct op gang. Alleen kregen Balkenende en Donner weinig steun. Zowel politici als programmamakers stipten maar weer aan hoe belangrijk vrijheid van meningsuiting is en dat zelfs de koninklijke familie tegen een grapje moet kunnen. In de nieuwste uitzending van Kopspijkers benoemde Jack Spijkerman uiteraard dat ze geen grappen meer mogen maken over het koninklijk huis. “Denk je dat we ons eraan zullen houden? NEE!” Aan het einde wordt er live gebeld met Balkenende – de neppe, dan. “Satire moet mogelijk zijn, maar binnen de grenzen van het betamelijke en de goede smaak.” Al snel wordt hij onderbroken. “Misschien mag ik ook even wat zeggen?”, spreekt de koningin. “Meneer Spijkerman, elke week genieten wij van volle teugen van uw en andere satirische programma’s. Er is echter een punt van grote zorg: het is allemaal wat mild en ongevaarlijk. Het mag best wat harder hoor. Wanneer pakken jullie mijn zus Irene eens aan? Hoeveel toverboeken over pratende paarden moet die nog schrijven om bij u aan tafel te mogen zitten? En dan mijn andere zus, die blinde, met die kerstliedjes? Laat haar opkomen, Stille Nacht, twee keer struikelen, schotse rok en je bent klaar.”

De nationale discussie over satire op het koningshuis kwam pas na een paar maanden tot een einde, door Beatrix zelf. Tijdens een persmoment in januari 2004 vertelde ze geenszins last te hebben van de satire. Er is over dat onderwerp al te veel gezeurd en gezegd, stelde de vorstin. Willem-Alexander voegde er lachend aan toe dat de koninklijke familie zelf ook grappen maakt. Een paar jaar later ontmoette Sanne Wallis de Vries haar meest geslaagde typetje in het echt. Kopspijkers, daar had ze weleens van gehoord, vertelde ze aan de cabaretière.