Soundmixshow-debat

Politici van de showtrap

27 april 2002

De televisie had de politiek dichterbij de mensen gebracht. Maar dat ze er ook een show van konden maken, dat was voor de kijkers én de politici zelf een brug te ver. Het verkiezingsdebat RTL4 bleek een quiz en populariteitswedstrijd in één.

Serieus debat in showdecor
Het verkiezingsjaar 2002 had al een memorabel televisiedebat opgeleverd. Na de gemeenteraadsverkiezingen van maart zaten de politieke kopstukken ’s avonds laat bij Paul Witteman aan tafel. Alleen Pim Fortuyn zat er triomfantelijk bij: hij had met zijn partij Leefbaar Rotterdam een monsterzege behaald. Met de landelijke verkiezingen in aantocht was hij plots een geducht concurrent. Wie de nabeschouwing op de radio volgde had er weinig last van, maar de tv-kijkers zagen verder enkel sombere en terneergeslagen politici. VVD-leider Hans Dijkstal zat zichtbaar chagrijnig en onderuitgezakt in zijn stoel en kon niet wachten om naar bed te gaan. PvdA-lijsttrekker Ad Melkert maakte zowaar een nog slechtere indruk. Elke keer als Fortuyn sprak verzuurde zijn gezicht nog meer, helemaal als hij werd onderbroken. Jan Peter Balkenende van het CDA kwam nauwelijks aan bod. De avond ging de boeken in als het moment dat populisme definitief zijn intrede maakte in de politiek.

Twee maanden later stonden de Tweede Kamerverkiezingen gepland. Zodoende volgde nog meer televisiedebatten, veelal één op één, met ruimte voor de inhoud. Dat kon ook anders en spannender, vond politiek redacteur Frits Wester. Hij mocht voor RTL4 het lijsttrekkersdebat organiseren en had daarvoor een gewild uitzendmoment gekozen: tussen de finale en de uitslag van de populaire Soundmixshow. De politici hoefden niet te gaan dansen of zingen: het zou een serieus debat worden, zo werd beloofd. Het grote voordeel was dat zo een publiek kon worden bereikt dat normaal niet naar politieke debatten zou kijken. Met dat argument werden de lijsttrekkers schoorvoetend overgehaald. 

zaterdag 27 april 2002, 22.30 uur
Het RTL 4 Lijsttrekkersdebat, RTL4
Aantal kijkers: 2,1 miljoen

De uitzending
Het is inmiddels na elf uur als alle finalisten van de Soundmixshow hebben opgetreden. Presentator Henny Huisman kondigt de lijsttrekkers aan en vraagt het publiek om ze een warm applaus te geven. “Voor iedereen, want ze doen allemaal hun best!” Een voor een mogen de politici van de showtrap, terwijl de voice-over ze introduceert. “Jaaa, allereerst is hier Ad Melkert! Hij is 46 jaar oud en de opvolger van Wim Kok!” De politici krijgen allemaal een handje van Huisman. Pim – ‘de komeet’ – Fortuyn krijgt van het publiek ook wat boegeroep. Na een korte commercial break wordt allereerst een filmpje getoond van een slachtoffer van straatgeweld. Wat gaan de politici doen op het gebied van veiligheid? Met een lichtspot wordt telkens een van de lijsttrekkers uitgelicht. Zij krijgen vijftien seconden de tijd hun standpunt te delen, ondersteund door een energiek deuntje. Onder strakke leiding van Frits Wester mogen ze hier verder over uitweiden, maar vooral niet te lang. Regelmatig praten ze door elkaar heen, of wordt er zelfs vanuit de zaal geroepen.

In het uur dat volgt worden nog de onderwerpen zorg, onderwijs en verkeer behandeld. Tussendoor mag Westers collega Loretta Schrijver vragen stellen aan de lijsttrekkers. Die hebben daar steeds minder zin in. Als wordt gevraagd hoeveel geld een gezin jaarlijks uitgeeft aan kleding en voedsel, antwoord Fortuyn: “Ik heb zulke slechte herinneringen aan de lagere school, dat ik me hier niet door een schooljuffrouw zulke vragen laat stellen.” Ook Henny Huisman onderbreekt het debat regelmatig, door een tussenstand te delen van de telefonische stemming van de Soundmixshow. De showman kan het niet laten om ook lijsttrekkers op de hak te nemen. “Die witte stoeltjes zullen niet lang wit blijven, omdat ze het allemaal in hun broek doen!” De zaal lacht, de lijsttrekkers niet. Op het einde mag het publiek met stemkastjes de winnaar van het debat aanwijzen. Fortuyn en Rösenmoller krijgen de meeste stemmen, Melkert en Balkenende de minste. Het is inmiddels al na middernacht.

Studiopubliek wilde weg
Inhoudelijk had het debat niets nieuws gebracht. Maar over de vorm raakte niemand uitgepraat. In eerste plaats door de lijsttrekkers zelf. “We waren een pauzenummer in een variétéact”, stelde Rosenmöller (GroenLinks) na afloop. “Dit is een setting waarin je geen serieus debat kunt voeren”, aldus Balkenende (CDA). “We moeten oppassen dat we entertainment en politiek te veel gaan vermengen”, oordeelde Dijkstal (VVD). “Ach, het hoort erbij”, antwoordde Melkert licht positief om niet zuur over te komen. Zelfs Pim Fortuyn (LPF) vond het debat zeer oppervlakkig. De woordvoerders dachten dat het – los van het decor – een ‘gewoon’ debat zou worden, zoals normaal bij de publieke omroepen. De politieke partijen voelden zich dan ook door RTL voorgelogen. Zo kwam Henny Huisman veel vaker in beeld dan vooraf was beloofd. Dat hij de lijsttrekkers op de hak nam werd hem ook niet in dank afgenomen. Ook de quizvragen van Loretta Schrijver waren een verrassing, net als de stemkastjes op het einde. 

Columnisten en politiek duiders hadden geen goed woord over voor het debat. Met deze ‘politieke Jerry Springer-show’ was niemand gebaat. Sterker nog, het zou het populisme enkel in de hand werken. RTL trok zich niets aan van alle kritiek. Het was het best bekeken debat ooit op tv: vier miljoen mensen hadden minstens dertig seconden gekeken. De Soundmixshow zelf trok ruim 1,6 miljoen kijkers, de uitslag na het debat werd gevolgd door 1,3 miljoen kijkers. Hoeveel de kijkers wijzer zijn geworden is niet gepeild. Alleen het aanwezige studiopubliek gaf een indicatie. Die moesten door de medewerkers van de Soundmixshow dwingend worden verzocht op hun stoel te blijven zitten.

Naast Fortuyn en Rosenmöller kreeg Valerie Dwarkasing die avond de meeste stemmen. Zij wist als Alicia Keys de finale van de Soundmixshow te winnen. Voor de politici ging het stemmen winnen na de opnames gewoon door, al nam de campagne een dramatische wending. Op 6 mei 2002 werd Pim Fortuyn na een interview op het Mediapark vermoord. De verkiezingen gingen ruim een week later alsnog door, met grote winst voor de LPF en het CDA als grootste partij. De tot dan toe vrijwel onzichtbare Jan Peter Balkenende werd minister-president. Zowel Ad Melkert als Hans Dijkstal namen afscheid van de politiek. Het was de meest turbulente verkiezingscampagne ooit geweest. En ondanks dat politici hun deelname in het showdebat niet konden waarderen, had de showbizz langzaam haar intrede in de politiek gemaakt.