De Grote Donorshow

Walgelijk programma blijkt stunt

1 juni 2007

Op televisie waren al heel wat prijzen weggegeven, maar een nier winnen, dat was nog niet eerder gebeurd. De Grote Donorshow van BNN maakte op voorhand de tongen los, maar raakte uiteindelijk de kijker in het hart.

Ethisch verwerpelijk
Het was vijf jaar geleden dat BNN-oprichter Bart de Graaff was overleden. Een brutale, uitgesproken tv-maker met een klein postuur en een grote mond. Zijn groeistoornis was het gevolg van een nierziekte, die hem op 35-jarige leeftijd fataal werd. Om hem te eren, kondigde BNN de Bart de Graaff Donoravond aan. In de show zou presentator Patrick Lodiers aandacht vragen voor het grote tekort aan orgaandonoren in Nederland. De precieze invulling van het anderhalf uur durende programma werd een week voor de uitzending bekendgemaakt.

De donoravond was omgedoopt tot De Grote Donorshow, stond in het persbericht van BNN. Niet Bart de Graaff, maar de 37-jarige Lisa zou de hoofdpersoon worden. Zij was terminaal ziek en wilde na haar overlijden graag haar nier afstaan. In de show zouden drie nierpatiënten kans maken op haar orgaan. Het publiek thuis kon door te sms’en Lisa helpen met haar keuze. Een baanbrekend tv-programma, maar met een goed doel, stelde de omroep.

Het was CDA-Kamerlid Joop Atsma die als eerste in de media zijn afschuw uitsprak. “Het hek is met dit programma van de dam”, brieste de politicus, die meteen opriep de show te verbieden. Verantwoordelijk minister Ronald Plasterk vond het idee ‘ongepast’ en hekelde vooral het wedstrijdelement. Maar verbieden, dat kon en wilde hij niet. Naast tal van politici spraken ook artsen, de Nierstichting en televisiemakers – ook van BNN zelf – zich uit tegen de show. Maurice de Hond peilde voorafgaand van de uitzending dat twee derde van de Nederlanders het idee ethisch verwerpelijk vond. Kortom, vrijwel iedereen was tegen. Alleen BNN-voorzitter Laurens Drillich stond nog volop achter het plan. “Als het ondanks alle goedbedoelde campagnes niet lukt om Nederlanders een donorcodicil in te laten vullen, dan maken wij er wel een vette televisieshow van.”

Ondertussen kreeg ook het buitenland lucht van de controversiële show. CNN, BBC en Sky News berichtte over “a reality show that has gone too far“. De Europese Commissie liet weten dat het van “tamelijk slechte smaak” getuigde. Cameraploegen uit tientallen landen waren naar de studio in Aalsmeer afgereisd om getuige te zijn van deze wereldwijde primeur. Een paar uur voor De Grote Donorshow liet premier Jan-Peter Balkenende in zijn wekelijkse gesprek op tv nog weten dat hij het verwerpelijk vond, ook al had hij nog niks gezien. “Misschien blijkt het wel een opzetje te zijn”, opperde de interviewer nog. Dat maakte de premier niets uit: hij baalde vooral van de negatieve publiciteit die Nederland door BNN heeft gekregen.

vrijdag 1 juni 2007, 20.30 uur
De Bart de Graaff donoravond, Nederland 3 (BNN)
Aantal kijkers: 1.218.000

De uitzending
“Een bijzondere dag in de televisiegeschiedenis, want vanavond gaat er iets gebeuren dat nog nooit is gedaan”, opent Patrick Lodiers de show. Fragmenten uit binnen- en buitenlandse nieuwsprogramma’s worden getoond, waarin wordt gesproken over de ‘onsmakelijke’ en ‘ongepaste’ uitzending van BNN. Als een ware showmaster loopt Lodiers de trap af om vervolgens uit te leggen waarom de donorshow noodzakelijk is. “Wij bij BNN zijn ons extra bewust van het enorme gebrek aan orgaandonoren in dit land. Dat komt natuurlijk omdat wij onze oprichter en inspirator hebben verloren aan een nierziekte.” Lodiers vertelt dat er elk jaar zo’n 200 mensen overlijden door een tekort aan donoren. Net zo veel mensen als er die avond in de studio zitten.

De kijker ziet vervolgens hoe kankerpatiënte Lisa vóór de uitzending een voorselectie maakt. “Het voelt een beetje als voor God spelen”, zegt ze. Ze moet kiezen uit de foto’s van 25 nierpatiënten. Ouderen en rokers vallen af en ze loost uiteindelijk tot drie jonge mensen. Esther-Claire, Vincent en Charlotte nemen vervolgens plaats in de studio: zij maken nog kans op Lisa’s nier. In filmpjes wordt het dagelijks leven van deze nierpatiënten getoond, bestaande uit vele ziekenhuisbezoeken en nachten aan een dialyse-apparaat. Kijkers kunnen ondertussen sms’en om Lisa te adviseren. De drie kandidaten mogen aan het einde een pitch geven om te vertellen waarom juist zij het orgaan verdienen.

De meeste sms’jes zijn uiteindelijk voor Charlotte. Zij blijft samen met Vincent over als laatste kandidaat. De tijd is aangebroken voor Lisa om haar definitieve keuze te maken. “De persoon die ik mijn nier het meeste gun…”. Dan onderbreekt Lodiers haar. De studiolichten verkleuren en de presentator richt zich tot de kijkers thuis. “Wij geven vanavond geen nier weg”, luiden de verlossende woorden. “Dat vinden wij zelfs te ver gaan.” Lisa heet eigenlijk Leonie en is een kerngezonde actrice. De drie kandidaten zijn wél echte nierpatiënten. Hun verhaal is de bittere realiteit. Een ovationeel applaus volgt. Esther-Claire vertelt dat ze meedoet om de wereld wakker te schudden. “Iedereen moet gewoon automatisch donor worden!” Ze roept iedereen nog eens op: word wakker en vul het donorformulier in!

Meer donoren
De aanwezige pers, de cameramensen in de studio, de familieleden op het publiek: niemand van hen wist dat het een stunt zou zijn. Slechts een handjevol medewerkers was hiervan op de hoogte. Na de uitzending gaven de makers in de studio ernaast een persconferentie. Sommige buitenlandse journalisten waren verbolgen: waren ze hiervoor helemaal naar Nederland afgereisd? De Japanse en Koreaanse pers bleef maar vragen wie er nou eigenlijk gewonnen had. En was het de bedoeling dat Endemol dit format wereldwijd zou gaan verkopen?

Ondanks zijn kritiek had Kamerlid Joop Atsma tóch gekeken. Ook al was het in scène gezet, nog steeds vond hij het smakeloos. Vooral de wijze waarop de selectie was gemaakt tussen de kandidaten schoot hem in het verkeerde keelgat. “Je zal het maar te horen krijgen als vijftigplusser.” Andere politici hadden inmiddels wél door wat het doel was van BNN. De verontwaardiging maakte plotsklaps plaats voor sympathie, zeker toen bleek dat de sms-opbrengsten naar de Nierstichting zouden gaan. De helft van de Nederlanders was door de stunt meer over orgaandonatie gaan nadenken, peilde Maurice de Hond na de uitzending. Daar was het BNN om te doen geweest.

Al tijdens de show werden volop donorformulieren aangevraagd. Anderhalve maand later had het Donorregister 12.000 aanmeldingen binnengekregen. In 2007 groeide eveneens het aantal mensen dat was geholpen met een orgaan van een donor. “De Grote Donorshow heeft de Nederlandse politiek wakker geschud”, blikte presentatrice en D66-Kamerlid Pia Dijkstra terug in de VARAgids. Zij loodste jaren later in haar politieke carrière de nieuwe donorwet door het parlement. Het was precies zoals de kandidaten destijds hadden gewenst: iedere Nederlander is automatisch donor, tenzij je bezwaar maakt. Zowel Esther-Claire, Vincent als Charlotte ontvingen in de jaren erop een nieuwe nier. Patrick Lodiers ontving een Emmy Award voor de show die uiteindelijk niet één, maar meerdere levens heeft gered.